JOURNAL TRANSCRIPT
BAKHOELE BAFOKENG BA 'MANTSUKUNYANE OA KATA-SEFIRI
ka Nqosa
Leuta
/
Mahao
Nqosa
Leuta
Mahao
Qoatsaneng Maseru Lesotho
All r i g h t s are form or
or by
tape
the
reserved.
any
recordings
publisher,
No
means and
published
2011
ISBN:
Printed
by
Mazenod Mazenod
Printing -
Lesotho
or
may be
electronic,
p h o t o c o p y i n g - without the
excluding
review.
First
part o f t h i s b o o k
mechanical
Works
fair
quotations
for
reproduced
in
any
including recordings prior
purposes
permission of research
of or
Sehlooho 1 Mohlaka 2 Bafokeng 3 Bakhoele. 4 Makakane Ntsukunyane. 'TSiu Makakane QobeteTSiu RikabeTSiu Mphanya Makakane Nqosa Makakane 5 Seepheephe NtahIL Mahao Seepheephe TSoeunyane Mahao Mafa Mahao Nkheche Mafa Moshe Mafa PitsoMafa Majoro Mafa Moseli Mafa Tiisetso Moseli Qaba Mafa Mabejane Mafa Malibe Mafa Mokokoana Mafa Leuta Mahao LesOjana Leuta Lebusetsa Leuta Lebakae Leuta Korotsoane Leuta. ... Sehulahula Leuta ... Tumaki Leuta Phate Leuta Ralishoeshoe Leuta. Ntjolo Leuta Thakabale Leuta iii
Leqephe VII 1 1 1; 1; 1i .V 3 4 4 5 6; 6 7 7 8 8 8
Mabilikoe Leuta RamotSekhoane Leuta Tlhalenyane Leuta Khophocha Leuta Mosoeu Leuta Mofokeng Leuta Makhoa Mahao Lehloenya Mahao Suping Lehloenya Pholo Lehloenya Mafa Lehloenya Mothooasebaka Lehloenya Molisana Lehloenya Makhasane Lehloenya Lineonyane Lehloenya Ntlo ea 'Machopho Naha Mahao Baholo Naha Qobokoane Naha Ratsomo Mahao Rannakoe Mahao Likhama Mahao Setlokoane Seepheephe Nkhethoa Setlokoane Machela Setlokoane Sekhohola Setlokoane 'Mamanka Setlokoane Matete Seepheephe Ntlibi Matete Mahao Ntlibi Matete Ntlibi Mafa Ntlibi Hlephe Ntlibi Koranta Ntlibi Setlokoane Ntlibi iv
138 139 139 140 140 140 142 146 154 157 158 162 164 164 165 165 168 173 176 180 183 185 186 188 198 198 199 201 204 205 207 207 209 209 213
Mabilikoe Ntlibi Lekorana Ntlibi
6
7
217 220
TSoene Matete Seeta Matete Matlamukele Matete Orijel Matete Kemuele Matete TSepe Matete Moroa Matete Lechesa Matete Mphosi Seepheephe Raboqha Mphosi Masakale Mphosi Lehana Mphosi Moqheka Mphosi Mphoso Mphosi Nkhasi Seepheephe Selane Nkhasi Mashili Nkhasi Eliaba Nkhasi Phula Nkhasi Lethola Nkhasi Korotsoane Nkhasi Liphapang Nkhasi Phatoli Seepheephe NISala Phatoli Ramookho Phatoli 'Moti Phatoli TloulSooana Liokhoane TloutSooana Letsoela Liokhoane Teme Liokhoane Pekosela
V
221 222 226 228 229 231 234 235 238 240 244 245 246 246 247 249 254 255 257 259 261 261 263 263 264 265 266 266 266 270 271
• tV.';f, tf.fi, VtcJ t • \
V r
V.
n
i. nr-
ii'i'l .si." is* ifer A S to; •
vi
Mohlaka Pokello ena ea leloko la Bakhoele ke mosebetsi oa lilemo
tse
fetang
mashome
a
mabeli.
Sethathong
mohopolo e ne e le feela ho f u p u t s a t s o a l a n o ea leloko la Bakhoele ka s e p h e o sa ho le bolokela meloko e tlang eo
ho
totobetseng
le
ho
tsipa-sehole
hore
e
tla
lahleheloa ho hang ke boleng ba eona ke ho se Itsebe le ho se tsebe letho ka baholo-holo ba eona.
Bophelo ba
mehla ea morao t j e n a bo netefatsa polelo e reng "leloko ha le ea baneng le ea timela".
Etsoe thuto ea bokoloni, e
ile ea lahlisa lichaba tse ngata s e h a h a b o tsona. ruta Maafrika ho nena boleng
E ile ea
le bochaba ba bona;
ea
hatella tsebo ea leeto la bophelo ba meloko e fetileng ea bona, 'me ea hlakola seabo sa bona nalaneng ea lichaba tsa
lefatSe ka kakaretso. Tsena tsohle
ka sepheo se le seng feela:
li
phethahalitsoe
Ho atlehisa morero oa ho
hatella Ma-Afrika, ho ba a m o h a matlotlo a lefatSe la bona le
ho
ba
fetola
basebeletsi
baphethahatsi
ba
itsebe seo
leng
u
meroro ea sona
ke
ba
lichaba
tse
ling
lichaba tse j o a l o . motheo oa
le
Ho se
mathomo o
u
lokisetsang boinyenyefatso bo runyang holim'a kutloisiso ea hore u karolo ea s e c h a b a se m a e m o n g a tlaase ho a lichaba tse
ling.
Ka tsela e j o a l o
u amohela
habonolo
hore ke tSoanelo ha sa heno s e c h a b a se t s a m a i s o a ke lichaba tse mangata,
ling.
Ha
ho
makatse
haholo a antseng
he
ha
Ma-Afrika
lithuto tsa makhooa,
a
a nka
hore ho furalla s e h a h a b o - o n a ke letSoao la khatelo-pele bophelong. Haeba ho tseba s e h a e n o ke boqaba, ha nke ke phete palenyana ke ena: Ka 1987 'na le letsoalloa la A m e r i k a , Moporofesa William MaClain eo re neng re le barupeli le eena Unifesithing ea Lesotho ra na ra chakela vii
Unifesithing ea Edinburgh, Scotland, moo pejana ke neng ke ithutetse lengolo la Master of Laws teng. Mona re ne re emetse lehlakore la Unifesithi ea Lesotho moralong oa Penal Code ea Lesotho, ha lehlakore la Unifesithi ea Edinburgh le ne le e m e t s o e ke M o p r o f e s a r a A l e x a n d e r M a C a l l S m i t h le J o h n MaClein. M a C a l l S m i t h ke monna eo ha morao a ileng a t u m a haholo ka bongoli bo hloahloa ba libuka. Ka letsatsi le leng ha re m e m e t s o e lijong tsa mantsiboea ha MaCallSmith, John MaClein a tla le buka ea t o n a n a eo a e hlalositseng e le ea leloko la habo. Ba nyakurela buka ena le William MaClain, 'me ba makala haholo ha ba f u m a n a hore MaClein kapa MaClain ke motho a le mong 'me ka bobeli ke litloholot l o h o l o a n a tsa m o n n a - m o h o l o eo bophelong ba hae e neng e le moahi oa Scotland. U ne u ka khahloa ke thabo ea banna bana ba babeli ba m a k h o o a ha ba f u m a n a hore ba tsoa mothapong o le mong! Se neng se ile sa etsahala ke hore ha moloko o mong oa MaClain kapa MaClein o sala Scotland o mong o ile oa fallela A m e r i k a lilemong tse isang makholo a mabeli a fetileng. Ke karohanong ena lebitso le qetelletseng le ngoloa ka mokhoa o sa t s o a n e n g linaheng tseo tse peli. Leha ho l e j o a l o ha ke khutlele morao litabeng tsa pokello ena. Re hakanya hore ke karolo e seng ka holimo ho tselela holim'a leshome ea s e c h a b a sa Bakhoele e hlahang mona. Mabaka a mangata a t s o e t s e n g boemo bona: Ka tloaelo litabeng tsa leloko, Basotho ba ne ba siea basetsana kathoko. Ka lebaka lena karolo ena ha e ea nona haholo kaha mona le mane ba neng ba re neheletsa taba ba sa bue ka basetsana. Empa re entse teko hore re koale kheea ena ka mekhoa e 'meli. Mobali o tla hlokomela hore moo lebitso le leng teng re bontSa hore na morali oa Bakhoele o ile a nyaloa kae. Ho feta mona re bontSa hore na basali ba t s o e t s e n g
Bakhoele bona ba A ie ba tsoaloa ke bo mang. Hona ho phehlotse taba e m a W s a n g ea kamoo Basotho ka moka ba t s o a l a n a n g ka teng. Ntho ea mofuta ona ha e etsahale lichabeng tsa Bokone, Maxhosa le Mazulu. Ka moetlo oa bona batho ba a m a n a n g ka tsoalano leha e kaba hole, ha ba lumelloe ho nyalana. Ho Basotho moetlo o ne o hlile o khothaletse nyalano ea batho ba haufinyane ka tsoalano j o a l o kaha puo ea bona e re "motsoala 'nyale, khomo li boele sakeng". Empa ho feta mona 'ho hloba khoale 1 kapa ho nyala ka lapeng ke ntho e atileng haholo ho Bakoteli le ho bona Bakhoele. Ha motho a bala bukana ena ka leihlo le nchocho o tla ela hloko ka moo 'nete ea taba ena e t o t o b a l a n g ka teng. Khaolo e 'ngoe e teng pokellong ena ke ea likarolo tse ling tsa leloko tseo re hlotsoeng ho hang ho f u m a n a litaba
tsa
tsona.
Masekoane Boroa,
oa
empa oo
Re
Molise
Rametse,
ea
qolla
mona
mongata
re hlotsoeng
tatellano ea 'ona. tlhophiso
ka o
moloko
Lesotho
oa
le Afrika
hd f u m a n a tlhophiso ea
Ho feta mona re hlotsoe ho f u m a n a
meloko
Matube
ea le
iihlooho tse ba
bang
bao
kang
neheletsano
hlalosang e ne e le bara ba Ntsukunyane. tSoanang ha re na leloko la Makoabati,
bo-Seqeta, e
Ka mokhoa o
bara ba Ntsuku.
Kahar'a malapa a hlahang mona le teng ho na le likheo tse kholo e le hobane batho ba bile sechele ho fana ka litaba tse otlolohileng. Tsena kaofela li etsa hore pokello ena e be le khaello, empa re nka hore e tla qholotsa ba nang le thahasello hore m o h l o m o n g ha buka ena e isoa khatisong ea bobeli
ba etse tlatsetso e tla koala likheo
tsena. Basotho ba re ho pheta mehlala ke ho belaela. Ha ke se ke hopotse hore m o h l o m o n g nka etsa mohatlakhoiti p h u p h u t s o n g ena ea leloko la Bakhoele, ke ile ka ix
f u m a n a hore leha m o h l o m o m g pokello ka boeona e le sepheo sa mantlha m o l e m o n g oa ho bolokela meloko e tlang tsoalano ea leloko, mosebetsi ona o ka nontSoa haholo ha mona le mane re ka pheta ka bokhutSoanyane nalane ea ba bang ba banna le basali ba Bakhoele ba hlahang bukaneng ena. Sena se t s o e t s o e haholo ke hobane ke ka seoelo libukeng tseo ho t h o e n g ke tsa nalane ea Basotho u ka f u m a n a n g litaba tseo re buang ka tsona mona li hlahella. 'Nete ke hore nalaneng ea t s a m a i s o le bophelo ba s e c h a b a sa Basotho, Bafokeng ka kakaretso e bile lilSiea tse f a n e n g ka meralo le tataiso eo m o h l o m o n g hoja e se be ka bona, nalane ea Basotho e ka be e f a p a n e haholo ho eo re e t s e b a n g kajeno. Mobali u tla hopola hore o mong oa mehioli ea neheletsano ea taba o tSepahalang ke lithoko. Ke masoabi hore ha ke m e n a h a n a le mehlala ke batla lithoko tsa tse ling tsa likhalala tse hlahang bukaneng ena, boholo ba batho ba neng ba ile ba mpha litaba bo ne bo se bo iketse boea-batho. Ka hona buka ena e sechele t a b e n g ena. Leha ho le j o a l o ke kenyelelitse litemana tse seng kae tsa lithoko tseo re li f u m a n e n g mona le mane. Ke nepo hore ke hlalose hore nakong ea rona tlhopho ea Mokhatlo oa Bakhoele e raliloe bocha ka 1980 ke chacha e ncha, Thaka-tsa-Khoai. Ha boikopanyo bona bo ntse bo hola ba khahla banna ba litaba ba Bakhoele ba kang bo-rangoane Lehloenya Lehloenya le Mabilikoe Mahao, ntate Kokobela Lieta, ntate-moholo Orishele Matete le ba bang, bao kaofela ba seng ba iketse balimong. Ha ho potang hore boikopanyo ba Bakhoele bo ile ba khahla Bafokeng ba bang. Lemong tsa bo-1990 ho ile hoa tsoha moea oa ho kopanya Bafokeng bohle tlas'a mokhatlo o le mong. Banna ba kang bo-Tankiso Hlaoli, Ntahli Matete, x
Raphoka Makara le ba bang ba khathile t e m a e kholo m o h o p o l o n g ona. Boikopanyo bona ba Bafokeng bo bile ba tsosa m a q h a m a le Bafokeng bane ba T h a b a - M o h a l e , Afrika Boroa. Khopolo e bile hore mekhahlelo eohle ea Bafokeng e f u p u t s e meloko ea eona 'me mosebetsi ona o tie o tsoale buka. Ke t§epa hore lipholo ha lia ema ka lijoko har'a tSimo ka mosebetsi ona oa bohlokoa, 'me haufinyane re tla f u m a n a kotulo. Ka tsela ena bukana ena ha se mapomela empa ke pula-maliboho feela le hona ho qholotsa Bafokeng hore ba boee sekoele. Litaba tse ngotsoeng mona li nkiloe m e l o m o n g ea banna le basali ba Bakhoele le ea Basotho ba bang ba nang le tsebo litabeng tsa Bakhoele. Ka mokhoa o k h e t h e h i l e n g ke leboha batho ba latelang: Phatoli M a p e p e Nkhasi, Moramang Nkhasi, T u m a k i Tebele Ramapepe, Ntsukunyane Mphanya, Moahloli Nqosa, T§iu Nqosa, Mahon Souru Masopha, Makhaola Nkau Lerotholi, Tumisang Letsie, ' M a b a l e Ntaote Letsie, Matete Mojalefa Mahao, Foto S e t l o k o a n e Mahao, 'Mankhethoa Sekabatho Mahao, Liketso Sekabatho Mahao, T § o e n e T h e b e Matete, ' M a m p h a n y a Leeto Mafa, T h a b a n g Nkheche Mafa, 'Majakobo Felipi Rannakoe, 'Matebesi Mokoboko, 'Mathuso Ntsetselane, Motlalentoa Mokoai Pitso, ' M a k u t s u p a Pitso, T u m o Nkhethoa Mahao, 'Maseephephe Ntahli Mahao, Mafa Qaba Mahao, Mabejane Mafa, Rannakoe Mafa, T u m o Mafa Mahao, Koenehelo Mafa, Phatoli S e m a p o Leuta, Paki Leuta, Mokhoele Laene Mahao, ' M a s e c h a b a Mahao, Lihlong Mahao, Leronti Leuta, Mabilikoe Mahao, Halifele T u m a k i Leuta, Lesojana T S o e u n y a n e Leuta, Lehloenya NtSito Leuta, Naha Naha, Nt§epase M a k h o a Lehloenya, 'Masetlokoane Makhoa, Lira Makhoa, Lehloenya KokolatSoene Lehloenya, Thaka-Lesetla Lehloenya, ' M a s e e p h e e p h e M a h l o m o l a Lehloenya, M o t h o o a s e b a k a xi
M a h l o m o l a Lehloenya, M a k h o b a l o C h o p h o Lehloenya, 'Mamotloang Naha, 'Masechaba Tgukulu Mahao, 'Malineo T h a b o Mahao, Karolo RatSomo Mahao, 'Matichere Nkhethoa Mahao, Pulenyane Nkhethoa Setlokoane, Mphosi Seepheephe Matete, Orishele Mabilikoe Matete, Nkhasi NtSala, M o k h o e l e NtSala, M o k h o e j a n a NtSala, Paleho Phatoli, Ramookho Phatoli, Sefiri Kata Phatoli, Pulenyane Nkhethoa, Kokobela Lieta le ba bang bao re sa ba bolelang mona. Boholo ba batho bao mabitso a bona a hlahang mona bo se bo ne bo ikele boea-batho kaha pokello ena e nkile nako e telele e ntse e sutsa. Ka hona ke leboha batho bao e seng e le balimo kajeno.
Bafokeng Ho naiane
ke e
ke
hoa
hlola
ho
phethahetseng
tsohle tlhokahalo ea
e-ba
ea
bonolo
Bafokeng.
ho
Kaholimo
Basotho
ho
lingoliloeng nakong tsa seholo-holo
e siile khea e kholo neheletsanong ea taba. nalana ea
bokella
N g o a h e n g - k h o l o oa
Ba ngotseng
bo-19,
nakong
eo re lumelang hore meloko e hokelang ea j o a l e le ea seholo-holo
e
ne
e
sa
phela,
ba j o a l o
ka
moruti
Ellengberger ba bile sechele haholo ha ba fihla litabeng tsa
Bafokeng.
Palenyana e
nang
le
batlang o nong-nonne e f u m a n e h a molomo
ho
mohlakanyana o
lingoliloeng esita
Bafokeng
ba
le
neheletsanong
ea
Thaba-Mohale.
Ke feela ho meloko e tlohang Ngoaheng-
Phokeng,
kholo ea 18 moo litaba tsa mafapha a mang a Bafokeng re li f u m a n e n g li sa phela-phela neheletsanong ea taba. Ha ho t s e b a h a l e hore na Bafokeng ba fihlile Kutung e ka Boroa ho Afrika neng, hona e le ha ba hahlautse ho feta mafatSeng a feng ho tloha MatSeng a Mahalo, AfrikaBohareng.
Ho seng ho tloaelehile ke puo e reng metso
ea bona e Afrika Leboea naheng ea Ekhepeta. Taba ena e
hakangoa
bitsoang
ke
moruti
History
Mohopolo ona o
Ellengberger bukeng
of the
Basuto:
ea
A n c i e n t and
bonahala o s u s u m e l i t s o e
ke
Bibile bukeng ea TSenolo e supa metso ea LefatSe morao
e
le
tjena,
(Archealogy) mapomela lichaba tsa
Bochabela-bo-Bohareng. haholo
tse
leha ekaba
tabeng LefatSe
ena,
hobane
lichaba tsa
Liphuputso
itSetlehileng
ka
li
keke tsa fana
li
totobatsa
e f u m a n e h a Afrika.
hae e Modem.
tsa
Moepollo
ka qeto ea
hore
metso
Ho feta
ea
mona
boithuto bona ba Moepollo bo paka ha libaka tse ngata haholo
naheng ea Afrika-Boroa,
lipakeng tsa
Lekoa
le 1,
Mohokare, !i supa hore li phetsoe ke batho ba neng ba se ba sebelisa tSepe mehleng ea khale-khale. Leha ho le j o a l o ka baka la tlhokahalo ea lingoliloeng tsa linako tseo, ha ho hlake hore na ke lichaba life tse neng li phela libakeng tsena. Bohlokoa ba bopaki bona ke hore, ka thoko ho Baroa le Bakhothu, Afrika e ka Boroa e bile le lichaba tse ling tse phetseng ho eona khale-khale haholo ho feta ka moo ho neng ho hakangoa ka teng ho fihlela morao-rao tjena. Empa hore na lichaba tsena, e ne e le li fe, ha hona mohlaka. Ho hahlaula hoa Bafokeng bao bongata ba bona bo nametseng Lesotho le naheng eo kajeno eleng Afrika Boroa ha ho hlake j o a l o k a hoa liboko tse ling. Ho bonahala hore b o - N g o a h e n g - k h o l o ea 16 Bafokeng ba ne ba phela Ntsoana-Tsatsi, moo eleng ForeistataBochabela kajeno. Ke mona moo Bakoena ba Napo ba ba f u m a n e n g teng, 'me bao ba ipeha tlas'a tataiso ea Bafokeng. Ho tloha mona Bafokeng ba ile ba phasaphasa, ba bang ba phunyeletsa le Natala ha lihlotSoana tse ling li pharalla le boholo ba Freistata ho tla fihla boThaba-Nt§o. Ke lihlotSoana tsena tseo e bileng metheo ea libokoana tseo Bafokeng ba t s e j o a n g ka tsona mehleng ea morao tjena. Mekhahlelo
ea
Bafokeng
Bafokeng ba Lesotho la kajeno ba likhaolo li 'ne: (i)
2,
Ke Bafokeng ba Mphofe. Ho hakangoa hore ke mokhahlelo oa pele-pele oa Basotho oa ho fihla Lesotho la kajeno. Ho hakangoa ha ba fihlile ka linako tse sa f e t a n e n g haholo le mekhahlelo e neng e hlaha Nokeng ea Lethuela, Bokone, ea Maphetla, Mapolane le Baphuthi. Bafokeng bana ba ahile
libakeng tse ka boroa ho naha, T h a b a TSoeu, mesalla ea bona e ntseng e le hona teng.
moo
(ii)
Sehlopha se seholo ka lipalo se libokoana lingata, ke seo kaofela e leng litloholo tsa Mare le Mallane ba Phdle kapa Tlopo. Bona ba ile ba khephoha libokoana tse ' m a l o a n y a n a tse kang Bakomane, Mapulungoana, Maotoana-finyela, Bakhoele, Mahooana, j o a l o - j o a l o . Ke hona s e h l o p h e n g sena moo ho khephohileng Makololo ane a Borotse, Zambia.
(iii)
Mokhahlelo o mong oa Bafokeng ke sehlopha se khaohang morao t j e n a ho sane sa Phokeng ea T h a b a Mohale. Joalo ka bane ba T h a b a - M o h a l e ba ipitsa Llana-Koena kapa Bafokeng-ba-SebolelaKoena.
(iv)
Sehlopha sa bone ke sa Bafokeng ba ha Tjale. Bana ka puo le moetlo e se e le Bathepu. Ke s e h l o p h a sane seo neheletsano e reng hoba ba tlohe Ntsoana-Tsatsi, Foreistata Bochabela, ba tsoile ka Natala ba fohla ho ea fihla KoloneBochabela. Teng ba phela le Bathepu, 'me ba nka meetlo, litloaelo le puo ea Sethepu. Karolo ea bona e fihlile Lesotho ka bo-1850. Khubu ea bona e Quthing, em pa ba f u m a n e h a le ka hare-hare ho maloti, bo-Sehonghong le libakeng tsa T h a b a Tseka.
Ha re khutlele morao ho s e h l o p h a sane se t s o e t s o e n g ke Mare. Mare o tsoetse lihlooho tse tharo: Komane, Ntsikoe le Mangole. Moloko oo eleng khubu ea neheletsano ena o khephoha ho Ntsikoe eo eena a bileng le bara ba bararo: Kalane, Khapelo le Sefiri. Kalane ke ntat'a Lijane. Khapelo e e n a ke ntat'a Nkoanyane ea t s o e t s e n g 'Mope e leng hore ke moholo3,
holo oa Bafokeng-ba-maotoana-finyela. Ha e le Sefiri eena o t s o e t s e moloko o t s e j o a n g ka hore ke Bakhoele. Leha ho se na bopaki bo hlapanyelitsoeng, re hakanya hore leloko la Khapelo le ne le phela Seopi kapa haufi le teng. Seopi ke t h a j a n a e c h i t j a n y a n a eo u t s a m a e a n g b o n a m e l o n g ba eona ha u qeta ho feta motse oa Senekal, u leba Arlington. Re hakanya hore lebitso la Seopi le atileng lelokong la Khapelo le okhiloe t h a j a n e n g eo. Bafokeng
ha ba thella
Basotho ba na le taba ea ho thella. ho t s a m a e a le ho roka liboko tsa bona.
Ho thella hona
Hona ho t s a m a e a
ka mokhoa o tjena: Sebotsi:
U tsoa kae?
Moarabi:
Ke tsoa ha 'Mantilatilane
Sebotsi:
Uajang?
Moarabi:
Kaja
bohobe
Sebotsi:
Ua futsoela ka'ng?
Moarabi:
Ka futsoela ka metsi a pula
Sebotsi se a mo qholotsa: Thella he! Joale ha ba fihla mona mong o t h o t h o k i s a seboko sa habo. Mona re bontSa thelekiso ea tse ling tsa liboko tsa Bafokeng ka mekhahlelo ea tsona. Motho oa Maotoana-finyela o tla re: Ke thellele'ng
ke
le
Mofokeng
finyela Oa maotoana a kaa ka linaleli A kaa k a j o a n g ba tSaane A kaa ka j o a n g 4,
ba molelengoane
oa ' M a m a o t o a n a -
A t h e Mokhoele eena o tla re: Ke thellele'ng
ke
le M o f o k e n g oa ' M a n t s u k u n y a n e
oa Kata Sefiri Bakhoele ba kitima mabitleng Ba batolotsana le ba b a t h a m a h a n a Fokoletsang
Bakhoele
lipolokoe
Hobane ha ba ata ba tla le bolaea Ha Lehooana lona le re: Ke thellele'ng ke le Mofokeng oa Lehooana M a h o o a n a eka
likepolana
Eka nku li nyoloha m o k h o a b o n g Motho oa Mahase o a hasa R a m p e o a n e 0 hasa likhomo, a hase le batho M a k o m a n e 'ona a behe tjena: Ke thellele'ng ke le Mofokeng,
Mokomane
Ke le motho oa ' M a m a r e Rarollang
babo Mare lithapong
Ba rareile ke ho ja hlooho ea khomo B a j e l e hlooho ea khomo e le baena M a p u l u n g o a n a 'ona a re: Ke thellele'ng
ke
le
Mofokeng
oa ' M a p u l u n g o a n a
Phahla Oa ' M a - k h o m o ha e tsoale bosiu Ha e tsoala bosiu b ea hlola E
ka
khona e tsoale
motSeare
bashanyana
ba e
shebile Banana ba e hlabele meluluetsane 5,
Bafokeng
tsamaisong
ea
puso
ea
moetlo
E ne e le tloaelo pusong ea Sesotho hore bana ba marena ba ntsoe metse moo le bona ba tla busa 'me ba iphumanele
bophelo.
Ha
ba
ntsoa j o a l o
ba
ne
ba
t s a m a e a le moifo oa banna ba baholo ho bona le chacha ea bahlankana ba mophato oa bona. Moifo o ne o aroloa ka
mesebetsi
mekhahlelo
ea
ena
nepahentseng
ea
bohlokoa t s a m a i s o n g e
neng
e
ngoana
e
ea s e c h a b a eo
tsepetsoe
morena
-
kholisong
haholo
e
tataisong,
t l h o k o m e l o n g le katlehisong e ntle ea litaba tsa sechaba. Ba
bang
ba
ne
ba
bitsoa
baholisi
kapa
batataisi
ba
ngoan'a morena. 'Me bona e ne e le mahlo a ntat'ae; ba t s e p e t s o e ho bona hore boitSoaro ba hae, esita le mokhoa oo a t s a m a i s a n g tse s a f a h l e n g mahlo.
botho ba hae
litaba tsa s e c h a b a ke
Ba ne ba apesitsoe matla a ho tiisa
kolu - ho khalema boitsoaro ba hae ha bo tsoa taolong. Mekhahlelo e meng eo le eona e neng e khetholohile k A boikarabelo ba eona ka ho f a p a k a n a ke: baeletsi,
liphate,
merao,
maqosa a khethehileng, j o a l o - j o a l o .
Metheo ea puso ea Sesotho e ne e hlomiloe holim'a meralo
e
bophelo neng
reretsoeng
ho
ba
mohloli
le kholiso ea sechaba.
li
amohetsoe
Ntsoanatsatsi
ke
tseo
oa
Mekhoa Bakoena,
M o n g o a h e n g - K h o l o oa
17
katlehiso
ea
le litloaelo tse ha
ba
fihla
ba f u m a n e n g
Bafokeng ba li phela. Le puo eo ha morao e t s e b i l o e n g e le
Sesotho
Bafokeng.
ke
leleme
le
neng
le
buuoa
ena ho ne ho ba file botsebi
'me ka tsela ena lichaba tse fihlileng
bona li
ne li ba hlompha haholo.
hlalosa taba
6,
bona
le bohlale ba bophelo bo
tibileng,
Bafokeng
ke
Ho phela hoa Bafokeng ho holele t i k o l o h o n g
ena
holim'a
ka
mantsoe
merabe
ea
Moruti
ana:
morao ho
Ellenberger o
"...tSusumetso
bochabela
le
boroa
ea ho
Limpopo le
Lekoa e ne e le kholohali.
haholo ke merabe e meng,
Ba hlomphuoa
ka lebaka la hobane e le
s e c h a b a sa khale-khale ebile e le baholoane ba merabe e
meng,
e
bolokolohi.
leng taba Ke
batho
eo ba
bohle
ba
e
amohelang
phuthulohileng,
ba amohele-
hang.
Ba t s e j o a hape ka bohlale le boiphihlelo...
bona
ka
moo
ileng
ba
ruta
Basotho
itlhomphang
ba
ho
feta
kamoo
ka
Re tla
ho tena ba
o
tloaetse.
Liboko tse ling li ba nka e le batsoali ba tsona,
'me barali ba bona ke lithatohatsi hoba basali,
neng
ka
mokhoa
ba
haholo ba
marena a merabe e meng." Ntlha ea bobeli ke hore Bafokeng e ne e le batho ba tsoteletseng seriti sa puso; batho ba toka e t s e p a m e n g meetlong 'me ba sa natse matla le mejo. Ka lebaka lena e ne e le batho ba tSepeloang ho tsitlalla 'neteng m o l e m o n g oa puso e it§oarelelitseng ka meetlo ea sechaba. T s e n a kaofela li tla totobala bukaneng ena hamorao. Ho tla hlaka ka moo ba neng ba khaola likhang t s a m a i s o n g ea sechaba. Hape ho tla hlaka hore ha e ne e se ka bona nalana ea puso ea Lesotho e kabe e f a p a n e haholo le eo re leng lipaki tsa eona kajeno. Ba-'Mamaotoana-finyela E se e le tloaelo morao t j e n a hore meloko e t s o e t s o e n g ke 'Mope oa Nkoanyane oa Khapelo e bitsoe Ba-'Mamaotoana-finyela. Neheletsano e re ka morao ho lefu la 'Mope bara ba hae ba ile ba tseka lefa. Ntlo e kholo ea 'Mope ke eo ho t s o a l o a n g ho eona Motanyane, ha ea bobeli ea Mofoqoi, ho t s o e t s o e Makara le baena. Ho thoe boholo ba leruo la 'Mope bo ne bo le ntlong ea bobeli kaha ' M a m a k a r a e ne e le ngaka ebile e le serokapula. Ka bongaka bona ' M a m a k a r a o ne a bokeletse leruo le le ngata. 7,
Ha qhoma lefa.
'Mope
a
lipakeng
se
tsa
Joalokaha
a
ile
balimong
Motanyane
Sesotho
se
le
re
qhobeshano
Makara
"malapa
ea
ho t s e k o a
ha
a jane",
tharollo ea re e mong le e mong a hape lefa la ntlo ea bo. Hona hoa etsa hore Makara a je lefa le lengata. Taba ena ea se eena a
ke ea
loha
khotsofatsa
leqheka
la
ho
moholoane oa utsoa
hae.
likhomo tsa
'Me
moena.
Neheletsano e re likhomo tsa Makara li ne li fula phuleng ea
Mohobollo
(Levi's Nek),
e
ka
boroa
Leribe,
ho
kajeno.
moo e
leng
ha
Nkhasi
Ho thoe mehleng eo phula
ena e ne e aparetsoe ke lehlabathe la mahoholi a noka. Ba-Motanyane
bao
ka
nako
Khanyane ba inehakanya;
eo
ba
neng
ba
ba tSela nokana,
ahile
ba khanna
likhomo tsa Makara moo li neng li ntse li fula teng, ba nt'o leba boroa moo ba t s o a n g teng. likhomo mohlala,
E le ho lahlisa beng ba
ha ba fihla lehlabatheng ba checha ka
santhao sa mokana ba ne ba t s a m a e a ba ntse ba lebile bokone. morao
Ke moo ha beng ba
bonang
lehlabathe
ka
mehato
lirethe
maoto o c h e c h a n g ba
ba likhomo ba sala mohlala
'me
e
ea
maoto
e
pakahatsa
eseng
o eang
pele -
sala
morao,
'me
finyelang.
Ba
Motanyane,
ba mo phalalisa,
rafotseng
motsamao
oa
maotoana a ba
futuhela
ba hapa likhomo,
ba boea
sekoele le tsona. Ho thoe ke ha Motanyane a baleha Leribe a tSabela moo ho t h o e n g ke Ha Motanyane s e b a k e n g sa M o k e m a kajeno.
Meloko
metsaneng ea bang
ba
Lesotho.
8,
hore
le
hae
e
Ha Motanyane
pharalletse
Makhaleng, ka
ea
bo
libakeng
Ha tse
ntse le
e
ahile
Ha Meshaka,
Koporala, ling
hona
tse
Ha
moo ha ba
Moshe
ngata
ka
kahar'a
Ho tloha ka nako eo Ba-Motanyane ba s o n g o a ke
Bafokeng
'ba-'Mamaotoana-finyela\
Ha
morao e bile tloaelo ho akaretsa moloko oohle oa 'Mope tlas'a
seboko
sa
'Ba-'Mamaotoana-finyela\
Ha e le Makara eena e bile e mong oa marena a pele ho Lifaqane a ileng a ipeha tlas'a Moshoeshoe. Ho thoe ka nako e 'ngoe Makara o e a meme s e c h a b a sa morena ea bitsoang Ntitana eo e neng e le moahisani oa hae hore ba tlo hela mosea o lohang lisiu. Ha ba Ntitana ba sa ile le khongoana holimo ba ntse ba hela mosea, batho ba Makara ba futuhela likhomo tsa ba ha Ntitana, ba li hapa. Ntitana a iphetetsa ka ho hlasela Makara. A bolaea batho ba bangata ba Makara hoo Makara a bileng a ISabela tSireletsong ea Moshoeshoe. Ho tloha mehleng eo Makara ea e - b a motho oa M o s h o e s h o e . 0 falletse le M o s h o e s h o e ha ho uoa T h a b a Bosiu, 'me ea eba e mong oa baeletsi ba M o s h o e s h o e ba ka sehlohong. T h a b a - B o s i u motse oa Makara o ne lutse ka holim'a khoro e bitsoang ea Makara. Makololo Makololo ke s e c h a b a sa Bafokeng se neng se etelletsoe pele ke Sebetoane. Nakong ea Lifaqane Sebetoane le s e c h a b a sa hae ba tlohile bohareng ba naha eo e seng e le Foreistata kajeno. Moo a hahotseng teng o tsamaile a qhala lichabana tse ling, a hapa tse ling mona le mane a lebile bokone bo isang mpeng ea Afrika. Ha a le moo kajeno e leng bohareng ba naha ea Botswana o ee a f u m a n e Sechele, morena oa Bakoena, a tSoeroe ke s e c h a b a sa hae se neng se mo qosa ka ho se itlhomphe, se re o kena malapeng a banna ba bang. Ke moo S e b e t o a n e a ileng a lopolla Sechele, 'me sebaka seo sa bitsoa 'Molopolle' ka lebaka leo. Ke ona motse-moholo ona oa Bakoena, oo le kajeno o t s e j o a n g ka puo ea S e t s w a n a e le Molepolole. 9,
Ke bona Bafokeng bana ba S e b e t o a n e ba fileng phororo e t u m m e n g e moeling ea Z i m b a b w e le Z a m b i a lebitso la Mosi-o-a-Thunya. Hoba a fihle boroa ba Zambia, S e b e t o a n e a hapa naha e t s e j o a n g e le Borotse. Babusi ba moo ba phaphatheha ba tSabela Congo. S e b e t o a n e ea e-ba mobusi ea hloahloa oa naha ea Borotse 'me ka eena puo ea Sesotho ea tsetela metso ea eona naheng eo. Leha ho le j o a l o S e b e t o a n e a timela ka 1855 'me morali oa hae, ' M a m o c h e s a n e , ea e-ba motSoareli pusong nakoana. Ho hloka t§ebelisano kahar'a ntlo ea borena hoa fa beng ba naha monyetla oa ho t s o h e l a Makololo matla, ba bolaea banna le bana ba ba tona 'me ba khutlisa puso ea bona e neng e qheletsoe kathoko ha Bafokeng ba fihla. Ha e le puo le meetlo tsona tsa sala li supa hore mohloli oa tsona o Sesothong ho fihlela kajeno.
10
Bakhoele Ha u t s a m a e a ka tsela ea makoloi e hlahang boroabochabela
e
bophirima,
hlahang
Ficksburg
u
leba
u tla feta motsana oa Rosenthal.
furalletse motsana ona
u
le
haufinyane
bokone-
Ha u se u
le oa Senekal
lihlaba ke tseo kapele ho uena. Se seng se s e b a k a n y a n a letsohong
le
letona.
letsohong
le
letSehali
Sona se
bitsoa
Kurutlele.
seo tsela e fetang
Se
ka
moslkong
oa
sona ha motse oa Senekal o lutse b o n a m e l o n g ba phula ea sona,
se
bitsoa T h a b a - K h o e l e .
Lipakeng tsa
lihlaba
tsena tse peli, t h a j a n a ke eo e chitja eo ha u se u kene t s e l e n g ea makoloi e lebang nq'a Arlington u fetang pel'a eona lipakeng tsa Kurutlele le bitsoa
Seopi.
Ke
sehlaba
moloko oa Sefiri seboko sa
Khoele. T h a j a n a e na e
sena
sa
Khoele
Ba-Khoele.
bolela hore Sefiri o ne a phela T h a b a - K h o e l e . lena s e c h a b a se
neng se
phela
'Bafokeng-ba-Thaba-Khoele' bokhutSoanyane.
Khopolo
fileng
Ka lebaka
mona sa tsejoa e
kapa ke
se
Neheletsano e
hore
'Ba-Khoele' ba
phetse
le ka
mona
N g o a h e n g - K h o l o oa 17 ho isa m a t h o a s o n g a oa 18. Makoabati Ka nepo Bakhoele ba baholo ke ba bitsoang Makoabati. Neheletsano e re bara ba baholo ba Kata, mora oa Sefiri, Ntsuku le Ntsukunyane e ne e le maeolana. Kaha Ntsuku e ne e le leoelana le leholo ka moetlo e ne e le eena hlooho 'me a tSoaneloa ke tlotla le t l h o m p h o mererong ea leloko. Eka q a b a n g e hlahile kamor'a hore Kholu, morali oa Ntsukunyane, a $hobele le M o k h a c h a n e Peete. Sena se e t s a h a l a e le ha litherisanong tsa leloko, tseo Ntsuku a neng a bile le seabo ho tsona, ho ne ho lumellanoe hore Kholu o 11,
nyalana le monna e mong oa leloko ea bitsoang Lesia. Ho thoe ha a utloa taba ena ea chobelo, Ntsuku a halefa, m o h l o m o n g a lumela hore ebile morero oa moena ho tsoa tlaase qeto ea lelapa. Ho thoe ke moo Ntsuku a ileng a re ho hlakile hore leloko ha le mo nke e le letho. Ke moo Ntsuku a itSekang t h a j a n a , h a m m o h o le c h a b a n a sa hae a haha thokoana. Neheletsano e re e tla re ha Bakhoele ba bang ba ba chaketse moo, ba f u m a n e ba s o s o b a n t s e lifahleho e le ho bontSa nyeliso. Ka Sesotho sa ' M a k o o m a ho ne ho thoe ba 'koabatile'. Ke tloaelo ena e ileng ea fa moloko oa Ntsuku lebitso la Makoabati. Le bona ba qeteletse ba se ba ipitsa ka lona lebitso lena. Bakhoele bana ba Makoabati ba f u m a n e h a libakeng tsa Matsieng, Matelile, Ha Maama, S e h o n g h o n g le MatSekheng. Pokello ena e phethetsoe re es'o f u m a n e manollo e otlolohileng ea leloko leo le t s o e t s o e n g ke Ntsuku.
Ho
tloha
thomehang
nakong
ka
Moshoeshoe,
eo
Lifaqane Bakhoele
sechaba
sa
mathoasong ba
bile
le
a
Basotho
se
boetapele
ba
seabo
popong le t s a m a i s o n g ea litaba tsa sechaba.
se
seholo
Ho tloha ha
puso ea M o s h o e s h o e e qala ho tiea-tiea ka Lifaqane, sale
Botha-Bothe,
Morena
Seeiso,
Sesotho.
Moetlo oa
apesa banna ba tataisa
ho
ngoana
fihlela
Bakhoele borena
e
morao-rao bile
ba
pusong
lit&iea tsa
ha Mokoteli
e
a ea
puso
ea
bile
ho
litaba ba Bakhoele boikarabelo ba ho morena
ha a se
a
ntSuoe
motse.
Ka
lebaka lena ha ho le ea mong oa marena a ha Mokoteli pusong
ea Sesotho ea mehleng
eo ea
kileng a beoa
pusong a se tlas'a leihlo la Mokhoele, e ka ba malom'ae, motsoalae
kapa
matsoa-thaka
le
eena.
Ha
ho
na
tlhaloso e qaqileng hore na ke hobane'ng moetlo-tloaelo 12,
ona o bile teng. o
re
ka
nako
Moshoeshoe. pusong
ea
M o n n a - m o h o l o Mahon Souru e 'ngoe
Makara o
Makara a re Moshoeshoe
Bakhoele e se e
leha e pele,
kile a
ipelaetse
maketse
hulang
ho
pele.
ke
oeng".
ua
lebala
hore
Bakhoele
ke
bona
Ho thoe*
M o s h o e s h o e a mo araba ka hore: "E, ua bolela. se
ho
le eena ea keneng
o
le bona ba li
Masopha
Feela u
bo-Masikara-li-sa-
Ha re a f u m a n a tlhaloso e qaqileng ea polelo ena
e thata.
Mohlomong
Moshoeshoe o
Bakhoele ba t s o e t s e 'm'ae.
E
ne
a
bolela
hore
kaba ka Masikara-li-sa-
oeng o ne a hlile a bolela eena mosali eo ea ileng a mo sika.
Leha ho le j o a l o ho hakangoa hore nyallano pakeng
tsa Bakhoele le Bakoteli; hoa
Bakhoele
litabeng,
ho t s e p a m a t o k e n g ba sa
natse
ho
le 'neteng
ba 'bo-ngoai-
ngoai o ngoaea morena qoqotho' ke mabaka a entseng hore ba tSepeloe boikarabello bona bo khethehileng. Ha ba* ipolela Bakhoele ba re ke 'Batho ba ' M a n t s u k u n y a n e oa Kata'. Kata eo ke mora oa Sefiri mora oa Ntsikoe mora oa Mare a Phole. Bara ba Kata e bile Ntsuku, Ntsukunyane, Matube, Molise le Ntahli. N e h e l e t s a n o e re Ntsukunyane e ne re ha a ipolela a re: Ke Khutleli ea Mabatla A lahlehetsoeng
ke litsela tse eang
mahahabo 'ona
A
E re a k h u t l e l t f o 'na a li f u m a n e Meloko
e
latelang
ke
e
tsoetsoeng
ke
eena
Ntsukunyane le Ntahli.
13,
Makakane
Ntsunyane
RatSiu kapa Makakane ke eena mora oa Ntsukunyane ea ileng a tsebahala haholo. Neheletsano e re o ne a e-na le baholoane ba hae, 'me re fuoe mabitso a bo-Seqeta, Halahala, Pheko (Rametse) le ba bang. RatSiu o ne a tsoaloa le likhaitseli, Kholu le Mpolelo. Kholu o ile a nyaloa ke M o k h a c h a n e Peete, 'me ke eena ea t s o e t s e n g Motsielehi, mosali e moholo oa Mahao, Lepoqo ( M o s h o e s h o e ) , Makhabane le Posholi. Kae-kae moruti
Ellenberger o ngola t j e n a ka RatSiu:
"Ha a khathetse ke borena a bo fetisetsa ho mochana oa hae".
Ho pakahatsoang ke lingoliloeng tsohle tsa nalane
ea t s a m a i s o
ea
puso
Lesotho
ke
hore
RatSiu
e
bile
monna eo ba bang ba batoloki ba ho bitsang t o n a - k h o l o pusong
ea
Moshoeshoe.
morao t j e n a botoloki
bona
Mohlomong
tsamaisong
ha
le 'nete.
bo hole
tsa
Empa
t s a m a i s o n g ea Sesotho boemo ba RatSiu e ne e le ba Motataisi
oa
Morena.
khetholohileng,
Bona
e
ne
e
le
boemo
bo
bo ka holimo ho ba Baeletsi ba Morena.
Boemo ba mofuta ona ha bo eo pusong tsa makhooa. Ho
feta
mona
Thompson 1786-1870,
RatSiu
bukeng e
ne
e
M o s h o e s h o e a etile. mesebetsi hlalohanya.
e
'meli
o
ea
hlalosoa hae,
e-ba
eena
hape
ke
Moshoeshoe
Leonard of Lesotho,
MotSoareli-pusong
ha
Ke ho bolela hore o ne a kopola eo
puso
ea Sesotho
e
neng
e
e
Re tla hlokomela hape hore RatSiu e ne e se
thatohatsi ea baruti. Ba ne ba sa phetse ho lla ka hore ke eena ea thibelang meetlo ea Sesotho.
M o s h o e s h o e ho sokoloha le ho lahla Baruti ba ne ba sebetsa ka thata ho
felisa meetlo le litloaelo tsa Basotho.
Ba mpa ba f u m a n a
RatSiu e le tSitiso e kholo mererong ea bona. 14,
Ba ne ba
mo hlalosa e le 'motsitlalli' e moholo. hore
liteko
tsa
bona
tsa
ho
Ba ne ba lumela
sokolla
Moshoeshoe
li
nyopisoa ke RatSiu. MOLOKO
OA
MAKAKANE
Lapeng la pele (1) TSiu (5)
(2) M p h a n y a (3) Malitsane (4)
Kuputsoana
Hlapa
Lapeng la bobeli (1)
Nqosa
2 Tsiu Makakane (1)
Qobete
(2)
Molise
(Gedione)
(3)
Rikabe
(4)
Mokotjo (5) One 3
QOBETE
TSIU
(1) Mohau (2) TSiu (Joseph) (3) Kabelo (4) George (5) M p h a n y a (6) Malefane (7) Taelo 4
Mohau Qobete (1) Elia (Malitsane) (2) Mashea (3) Molise TSiu Qobete (1) Marikhoi (2) T h a b o (3) Qobete tA A q i f e a Mphanya (1)
A
) Oshene (3)
Letang
(4) Tankiso
Qobete
Makolo 15,
Malefane (1) 5
Qobete
Nqosa
Mashea
Mohau
(1) Joase (2) Mahao (3) Taelo Molise (1)
Thabo
6
Mohau
Pelaelo 73iu
(1) TSiu
(2)
Kabelo
Mphanya
(6)
Makakane
(3)
Malefane
(4)
Mohau
(Leabua)
TSiu T h a b o (1) Qobete Kabelo T h a b o (1) Marikhoi Letang Kabelo (1) T h o l a n g Nqosa Malefane (1) Q a m a k o (2) M a k a k a n e
3
RIKABE
TSIU
(1) M a k a k a n e (2) T u b (3) Phoka (4) Tseko 4
M a k a k a n e Rikabe (1) Rikabe
5
Rikabe M a k a k a n e (1) M o h a u (2) Makakane (3)
6
Komotanta.
Mohau Rikabe (1) Rikabe (2) Chakelo (3) Mashea M a k a k a n e Rikabe (1) Troop (2) Tulo (3) Mokhathatsi
16,
(5)
Komotanta Rikabe (1) Mohlalefi 7 Rikabe Mohau (1) Tankiso (2) M o h a u Chakelo M o h a u (1) 'TSiu (2) M o h a u Mokhathatsi M a k a k a n e (1) Malitsane
2
Mphanya
Makakane
Lebitso la M p h a n y a la tsoalo ke Korotsoane. M p h a n y a (Mophanya) e ka ke lebitso la lithoko kapa libopeho tsa botho tseo a neng a e-na le t s o n a " M o p h a n y a oa khotla". Ho thoe ha a le khotla o ne a sa n g o a e - n g o a e motho e mong qoqotho. Ha mang kapa mang esita le morena a entse phoso o n'a mo phanyaola feela. 0 n'a toba 'nete le toka feela. Ha a tloha T h a b a - B o s i u e ka ka o ntSitsoe le morena M a s o p h a ha moholoane oa hae TSiu a fie a tsoa le Letsie. Hoba a be ha Masopha, eaba ho q h o m a ntoa lipakeng tsa Molapo le Batlokoa. Molapo a kopa M a s o p h a hore a mpe a mo romelle mohlabani ea ka t s e b a n g ho laola mabotho a ntoa. M a s o p h a a romella Mphanya. Batlokoa ba hloloa, 'me ba hapeloa likhomo. Karolo ea khapo eo M p h a n y a a neng a lokela ho e isa ho Masopha, a be a se a theha A riotse ka eona TSifali-mali, Ke hona moo mora oa hae e moholo, Monyatsi a hlahetseng teng. Mabotho ao Mphanya a neng a loana ka 'ona h a m m o h o le malapa a 'ona a be a se a mo apara e le morena oa bona. Ka tloaelo morena o ne a hlabela mabotho a hae, a a fepa. Neheletsano e re e tla re ha Molapo a hlaba likhomo tse tharo, Mphanya eena a hlabela mabotho a hae likhomo tse 'ne; ha Molapo a hlaba tse 'ne, Mphanya a hlabe tse hlano. Ba phehisana khang j o a l o ho fihlela Molapo a h l o k o m e l a hore Mphanya o tla qetella a mo amohile sechaba. Eaba Molapo oa mo leleka. Hoba a tebeloe, Mphanya a iSaba ho khutlela ha Masopha, esere Masopha a mo bolaea ka lebaka la hobane a sebelisitse likhomo tseo a neng a lokela ho li isa ho eena. Hape a belaela hore Masopha e ka 'na eaba h'a t h a b i s o a ke boitSoaro ba hae ho Molapo. 18,
Ka hoo M p h a n y a a khanna likhomo tsa khapo ea hae a e a j a k a MatSekheng, ha bana ba Makhabane. Ha a se a j a k i l e ka likhomo tseo tse ngata, a beha motse oa hae tlas'a lilomo ho tloha ka bochabela, moo ho ileng hoa bitsoa Mapoteng ho fihlela moo e leng khoro ea likhomo tse nyolohelang ka s e h l a b e n g pel'a m a h a h e n g ao moraonyana a ileng a tsejoa ka hore ke a 'Momo. Meraka ea likhomo ea e-ba ka s e h l a b e n g moo e leng metse kajeno. Ea e-ba morena oa bobeli ho Peete ha oa boraro e bile Mokaoli. M p h a n y a o ile a loana ntoeng ea Senekale ka 1854 ha a tla bolaea mosali oa moruti oa lekhooa, 'Jevrou'. Mphanya ha a botsoa hore "Hao Mphanya, uena u se u bolaea le mohats'a moruti?" A araba lithokong tsa hae a re: Ha ke a mo lata lapeng la hae, Ke kopane le eena moleng oa ntoa, A le thebe a bile a le khohlopo ea marumo. Ka ntoa ea Berea ha mabotho a Basotho a hlola a Manyesemane, M p h a n y a le ba bang ba hlobolisa masole a m a k h o o a j u n i f o m o . M p h a n y a a e apara, a be a se a leba kerekeng 'me a f u m a n a e se e kene. A kena a se a iterekile a pokothetse, empa a shebisitse lichonopo kamorao ka ho se li tSepe esere tsa mo etsa hampe mahlong a lingoetsi le basali ba ka kerekeng. Nakong ea ntoa ea Peete le Masopha, ntoa e t s e j o a n g ka hore ke ea Lerakong, kaha motse o ne o tinkelitsoe ka lerako la majoe a morallana, M p h a n y a e ne e le molaoli oa mabotho a ileng a sireletsa Mofumahali 'Maloela Peete. M a s o p h a a hapa naha eohle ho ea fihla ha Lebese kajeno 'me mabotho a hae a lika-liketsa motse oa ha 'Maloela ka sepheo sa ho hapa eena Mofumahali 'Maloela hobane ha ho ne ho ka hapuoa mofumahali, naha eohle e ne e se e hapiloe. Mphanya 19,
ka lebotho la hae la Lipekeula a e hlanaka senna ho fihlela mabotho a M a s o p h a a ba a baleha e le bo"Libononyana, motho oa Masopha a tlola pere e ntse e matha; ke e-loa a li s u o a - s u o a a e-ea le thota." Ke ha kamorao ho ntoa ena eo Mphanya a qhalileng mabotho a M a s o p h a a ileng a ithoka a re: Mohale oa MatSekheng
Pekeula!
Poho ea s e c h a b a sa mora Mokhachane; Ho hoela ha eona e - e a kopakanya; E hoela tse tona le tse tSehali. Mohale oa 'Maloela ka e loana, Mphanya lula u hlabane haholo; Le re ke lule, ho tie ho loane m a n g ? M o n o n g o a h a ho ea hlabana bafihli, Ha bahale ba bocheng e le lihole Nthoana tse busoang
ke moroko;
U ka 'na utloa mohla majoala Ba re:
Re sa tla le shoela!
Mohlang oo tsa matha Litlhakola! Tsa ba tsa e - k h a makoeba ka libono Bahale ba Peete ba khale-khale, Banna ba meno a ISoeroeng ka bolele; Banna ba lipolou phatleng. Mphanya a re:
Le ea kae le sihang 'Maloela?
Ha le re ke balehe 'Maloela o tla sala le mang? Mohale oa 'Maloela ka iphara, Ka lula petleke, ka lula sesali; Mohale oa Kana o ntse a lla, 0 ntse a 1Sela morena ka meokho! 20,
Mohla ntoa eo ha bolaoa batho! Bo-Khotso
morena oa
Letebele,
Oa Ha Peete. Batho bao ke bana: Letjoko, Tabaphe,
Sepheko
SekantSi,
Mahaonyana;
Mahao,
N t j a n y a n a a bolaoa NtSirele. Mafolo mora M o k h a j o a a fofa! Joaloka
nonyana:
Atloha
Mapoteng
A ea lula
Popopo,
Nokong.
Ho bara ba M a k h a b a n e ha bolaoa Ramakoro
le
Khomo-ea-leburu
Ho tloha ka ntoa eo ea Lerakong M p h a n y a a tsejoa ka hore ke mohale oa 'Maloela ka ha a ile a pholosa 'Maloela.
Ka tlholo ea ntoa ena ea Lerakong eaba naha
ea MatSekheng e pholohile.
Hoja ha se ka eena sebaka
sa MatSekheng e ka be e le sa Lioling, Mphanya ntoeng
o
ea
loanne Molapo
lintoeng le
tsa
Batlokoa,
ha Masopha.
Berea, ea
Senekane,
Seqiti
le
ena
ea
Lerakong. Malitsane
RatSiu
Malitsane mong
oa
tokoloho
RatSiu,
bathei ea
ba
Lesotho
setloholo
sa
Mphanya,
mokhatlo
oa
pele
pusong
semane.
Mokhatlo
etelletsoe
pele ke Josiele
nehe
ona,
Lefela tlotla e
ea
Lekhotla Lefela.
lekaneng
o
bokoloni la
ba
Bafo,
e
Manyeo
Basotho ha
leha 'nete e
ebile
loanelang
le
ne
o
ba e-s'o hore
ke
eena le Lekhotla la Bafo ba t s o s i t s e n g moea oa boitseko pusong
ea makhooa.
Lekhotla la
Bafo e
bile
lehokela
nalaneng tse peli tsa leeto la Basotho la boikemelo e le 21,
sechaba. ea
Karolo ea pele ea nalane ena ke e ka bitsoang
Thibeli'.
Mona
Basotho
mekhahlelo ea makhotla a
ba
e
hlanakile
makhooa
ho thiba
(Manyesemane
le
Maburu) hore naha ea bona e se haptjoe. Thibeli e kupile ho tla
ka
bo-1840
ha
Maburu
a
kenella
bohareng
ba
naha eo kajeno eleng Afrika Boroa. Thibeling Basotho ba ne ba etelletsoe ke marena a moetlo. putlama
kamora'
Ntoa ea
Seqiti
Thibeli e ile ea
(1865-68).
Ka
lebaka
lena Lesotho la fetoha koloni ea M a n y e s e m a n e ka
1868
e le ha boholo ba naha ea bona bo se bo hapiloe ke Maburu.
Mokhahlelo
oa
bobeli
oa
nalana
e
bile
oa
Boitseko ba Tokoloho. Mokhahlelo ona ke 'ona o ileng oa lebisa boipusong. e khakotseng
Lekhotla la Bafo e bile pula-maliboho
karolo ena ea nalane hoba le t h e h o e ka
1919 boetapeleng
ba Josiele Lefela.
J o a l o k a h a re se re boletse Malitsane RatSiu e ne e le e mong oa bathehi ba Lekhotla la Bafo, ebile e le mongoli oa lona. Bathehi ba Lekhotla la Bafo ha morao ba ile ba qabana ka maikutlo holim'a mekhoa, matsapa le maqiti a ka sebelisoang ho ntSetsa boitseko pele. Ke moo Malitsane a ileng a tsoa Lekhotleng e le hobane a lumela hore matsapa a lona ha a na matla a ka hlolang puso ea M a n y e s e m a n e . Ka 1922 Malitsane a theha mokhatlo o mong o bitsoang Lekhotla la Toka. Lekhotla la Toka le ne le lumela hore Basotho ba na le tokelo ea ho sebeiisa meiamu eohle, esita le likhoka, letSolong la bona la boitseko. Neheletsano e re ka nako e 'ngoe M a n y e s e - m a n e a khaoletsa lengolo la Malitsane le ngoletsoeng balateli ba hae. Lengolo le hlalosoa le ne le laela balateli hore ba tsohele makhooa matla; ba a bolaee. Ha Malitsane a se atSoeroe ka litaba tsa lengolo, a qosoa 'me a hlaha kapele ho 'maseterata. Ke moo lengolo leo e neng e le oona mooko oa qoso le ileng la balloa lekhotla. Malitsane a kopa hore a ke a fuoe 22,
lengolo a tsebe ho ikholisa le eena hore tse baletsoeng lekhotla e tela e le tse ngotsoeng lengolong. ' M a s e t e r a t a a lumela, lengolo la nehoa Malitsane. Ho thoe Malitsane a nyakurela lengolo sa mokana a le bala. Kapele-pele a le sobukella, a le akhela ka hanong a ba a le koenya. Ka ho etsa j o a l o eaba bopaki bo senyehile 'me nyeoe ea qhaloa. Ntsukunyane
Malitsane
Ntsukunyane, mora oa boraro oa Malitsane, e bile e mong oa banna ba ka s e h l o h o n g mokheng oa Mahatammoho (Basutoland Congress Party). Kamora' teko ea ho liha puso ea Basotho National Party ka 1974, litho tse ka s e h l o h o n g tsa M a h a t a m m o h o li ile tsa tSabela linaheng tse kantle. Ntsukunyane ebile e mong oa bona 'me a phela Z a m b i a le Botswana. Ho khutleng hoa hae ka 1990 ha tharollo ea qaka ea lipolitiki tsa naha e fihleloa, Ntsukunyane e bile mongoli e moholo oa M a h a t a m m o h o . Hoba BCP e hlole likhetho tsa 1993, e bile letona la pele la temo pusong ea M a h a t a m m o h o . MOLOKO Lapeng (1)
OA
MPHANYA
la ' M a m o n y a t s i Monyatsi (2) Thekiso (3) Nkatelle
Lapeng la ' M a k o l o j a n a (1) Kolojane (2) Tabile Lapeng la ' M a l e b o n a (1) S e m a n e (2) Lebona (3) Moru (4) M o k h o t h u (5) Koili Lapeng la ' M a m o t u m i s a (1) Teboho (2) Kelello (3) Toropo (4) Ngaka Lapeng
la 'MantSenki
(1) NtSenki (2) Lira 23,
Lapeng
la ' M a m a s u t u
(1)
Masutu
(2)
Masimphane
(3)
TSekeli
(4)
MotSetSele Ntlo ea ' M a m o n y a t s i 3
Monyatsi (1)
Lebeha (2)
Thekiso (1)
Mphanya
Mphanya
Ntsukunyane (2) M o h a k a (3)
Nkatelle (1)
Mohau
Lebeha (1)
Mohakanyane
Mphanya (2)
'Mamotlatsi (4) 4
Liteboho (Luka) (3) M p h a n y a
Mosehle
(Ramapulane)
(3)
Ntsopa (5) T i k o a n e (6) ' M a n k o n e
Monyatsi
Mphanya
(2)
'Makena
(3)
Molise
(Gedion)
(4)
Makhale Liteboho (1)
Monyatsi
Kefuoe
Mphanya
Monyatsi
(1) Sehlopha (2) TSokolo (3) TSeliso (4) Tebelo (5) Lipuo Ntsukunyane
Thekiso
(1)
Malefatsane (2)
Chele (3) Thekiso (Sepechele)
(4)
Moramang
'Malupane
(5)
'Mamotsoantoeng Mohaka (1)
(8)
(6)
'Manqheku
(7)
KhantSo
Thekiso
Makakane
S o s a n n a (5)
(Sakaria) Nthusuoa
(2) TSeliso
(3)
Ntjeni
(4)
Mosehle (1)
Nkatelle
Nkatelle
(2)
'Mantsopa
(3)
'Mankone
(4)
'Masekoai
(4)
'Makutumane 5
TSokolo
Mphanya
(1) Tlall (2) 73iu (3) Makhala TSeliso (1)
Mphanya
Ntsukunyane
(2)
S e e p h e e p h e (5) Malefetsane (1)
(3)
(6) ' M a k e f u o e
Ntsukunyane
Mpereko
Makakane (1)
Liteboho
Monyatsi
Mohaka
Habofanoe
Lieketseng
(5)
Litlhajoa (8) Nkatelle
(2)
Ntsukunyane
Ntsotiseng
(6)
(3)
Mohaka
(4)
'Mantsukunyane
(7)
Likhapha
Mosehle
(1) Monyatsi (2) M o h a u (3) NtSopa (4) 'Mamotlatsi 6
Habofanoe
Makakane
(1) Thekiso
(2)
(5)
Napo (3)
Malefetsane (4)
'Makena
Ntjeni (6) 'Mapereko Mohaka M a k a k a n e
Lapeng la pele (1) Molise (2) Mphele Lapeng la bobeli (1) Sakaria (2) Nqosa (3) Refeletsoe (4) Ledto Monyatsi
Nkatelle
(1) Mosehle (2) Mohau
Khahliso
Mosehle
(1) Mafa 25,
Ntlo 3
labile
ea
'Makolojane
Mphanya
(1)
Malitsane
(2)
Salmone
C h o b o k o a n e (5) Tole (6) 4
(3)
Tomase
(4)
Rikabe (7) 'Nyali
Malitsane Tabile (1)
Mphosi
(Ramapepe)
(2)
Simone
(3)
Ntsuku-
nyane (4) Mahao (5) Teboho (6) 'Mabale (7) Chobokoane
Fiorina
Tabile
(1) Mohaka (Clementi)
(2) Teko (3) ' M a m o k h a j o a
T j l e Tabile (1) MotSilisi 5
Mphosi (1)
Malitsane
Paleli
(2)
RatSiu
(3)
'MatSiu
(4)
Kekoetse
(5)
Kefiloe (6) 'Nyali Simone Malitsane (1) Toropo (2) Tole (3) Motumisa Ntsukunyane
Malitsane
(1) Tlotliso (2) Tsiu (3) Topollo (4) Tabile Mahao (1)
Malitsane
Rikabe
(2)
'Mabatho (6) Teboho
Kata
(3)
'Maelia
(4)
Thato
Kholu
Malitsane
(1) Mpoi (2) Mpinane (3) MotSilisi (5) Katleho 6
Paleli
Mphosi
(1) Matete (2) Mabela Tlotliso
Ntsukunyane
(1) Ntsukunyane (2) Matube
26,
(5)
73iu
Ntsukunyane
(1) Lehloenya (2) Topollo (1)
Ntsukunyane
Mpolelo
Rikabe (1)
Ntjoetso
Mahao
Mahao Ntlo ea 'Malebona
Lebona
Mphanya
(1) M o k o a t j a (Josefa) Moru (1)
Mphanya Chele
(Rantsemane)
Maleshoane Mokhothu
(4)
(2)
'Mamochona
(3)
Nthoateng
Mphanya
(1) Molefi Koeli
Mphanya
(1) Mohau (2) Mphanya Ntlo ea Teboho
(3) Tsietsi
'Mamotumiso
Mphanya
Lapeng la pele (1)
Mokhoele
(2)
Khathatso
(3)
Sekobotela
(4)
Molise (5) 'Matefelo Lapeng la bobeli (1)
Leqeme
(2)
Malepa
(3)
Mpao
(4)
Motsoakha-
bong 27,
Kelello (1)
Mphanya
Botoko (2)
Khoroneri (3) M o s e m a k o (Saba)
(4)
'Mamohlabatsane Toropo
Mphanya
(1) Pheko (2) Moliehi (3) T h e r e s i a Ngaka
Mphanya
(1) M p h a n y a (2) Tabile (3) Teko Mokhoele
Teboho
Lapeng la pele (1) Mahao (2)
Pusetso (3) 'Matefelo (4) Makhala
Lapeng la bobeli (1)
Pheta (2)
Bok'henene (3)
Lifutso (4) NtSepi (5)
MotSilisi (6) QentSo Khathatso (1)
Teboho
Nthoba
Sekobotela
Teboho
(1) T u m a k i (2) Teboho (3)
Ntsopa (4) ' M a p h e k o
Molise Teboho (1)
'Matefelo
Botoko (1)
Kelello
Phillip (2) 'TSokolo (3)
Mofokeng
(4) 'Masekho-
nyana Khoroneri
Kelello
(1) Taelo (2) Monyaka Mosemako
Kelello
(1) Mahao (2) Setlaka (Tomase) (3) TSeliso (4) Sane
(Motinyane)
(5) ' M a m p h u t h i n g
(7) ' M a m o n e m a (8)
(6) ' M a m o h l a b a t s a n e
Karabo (9)
Limakatso
Pheko Toropo (1)
Motumisa
Nthoba
Khathatso
(1) Qobete (2)
Nthabiseng (3) ' M a n t h o b a (4) Serati
(5) 'Makori (6) Moteliso (7) Makhala Teboho (1)
Sekobotela
Motumisa
Phillip
Botoko
(1) T h a b a n g
(2) Teboho
(3)
Mohaka
(4)
Mohaka-
nyane (5) Fusi (6) RetSelisitsoe (7) Mookho (8) 'MatSitiso (12)
(9)
Nthabiseng
Lineo (13)
TSokolo
(10)
'Malintja
(11)
Pusetso
Relebohile
Botoko
(1) Khoroneri (2) M a k a k a n e (3)
Rametse (4) Mase-
koane (5) 'Maphillip (6) ' M a p e k e u l a (7) Kholu Mofokeng (1)
Botoko
M p h a n y a (2) TSiu
Setlaka
Mosemako
(1)
Lira
(2)
(6)
'Mammona
Mohakanyane
Mosemako
(3)
'Nenyane
(4)
Mahali
Phillip
(1) Matete (2) 'Makholu 29,
Khoroneri (1)
TSokolo
Kelello (2) ' M a n k h e t h o a (3)
Makakane (1)
TSokolo
Lebona
Rametse (1)
Kekeletso
Tsokolo
Likonketso (2)
Masekoane
Khutliso
TSokolo
(1) Kata (2) Sefiri (3) Kabelo (4) Papali Ntlo 3
'Mantsenki
ea
'Mamasutu
Lira M p h a n y a (1) Manuele Ntlo
3
ea
Masutu M p h a n y a (1) TSekeli (2) J o s h u o a
2
Nqosa Makakane
Ka 1865 ho ile ha kupa ntoa e kholo e t s e j o a n g nalaneng e le Ntoa ea Seqiti pakeng tsa Basotho le Maburu. Ke lekhatheng lena feela nalaneng T h a b a Bosiu e neng e tinkelitsoe ka thata ho thibela mabotho a lira, e pholohileng ka mohlolo. Neheletsano e re mabotho a Maburu a ne a ile a lara matsatsi-tsatsi a koetse likhorong tse hloellang ka holim'a sehlaba sa T h a b a Bosiu. Ka holim'a sehlaba Maburu a ne a t j a m e t s o e ke mabotho a Basotho ao le 'ona a neng a larile lithekong; a laretse t l h a s e l o ea Maburu. Ho bonahala ha lekhatheng lena balaoli ba Maburu ba ile ba rala maqiti a bona ka masene hoba mohla tlhaselo, mola oa bona o kapele o khonne ho n g o a n g o a r e t s a o ntse o fola lethala la lipitla le m a r u m o a Basotho. Molaoli oa bona Komantanta Lou W e p e n e r e ne e le eena ea etelletseng tlhaselo e nyolohang khorong ea Khubelu ka bophirima. Ka la 8 Phato, W e p e n e r o ile a khona ho chechisa mabotho a Basotho, a ba a hloella leralleng le latelang la ho qetela ha u hlahella ka motseng 'me a t§irelelitsoe ke lethala la likulo le kanono e neng e khabola ho tloha ho mabotho a habo. Ha W e p e n e r a se a hloelletse mothating oo o latelang oa ho qetela, ho thoe Nqosa o ne a le haufinyane; ba lebane feela eena a le ka holimo mothating oa ho qetela. W e p e n e r a korola hantle, t h u n y a sa lla, Nqosa a sulubana tlas'a lefika haufi le moo W e p e n e r a neng a le teng. Ka ho lumela hore o qetile Nqosa, eaba W e p e n e r o hlaba fat§e ka lengole, a hlomella sethunya sa hae sa mohlehlo, a se lokisetsa tlhaselo ea ho q e t e l a j o a l e ka holim'a sehlaba. Ha a ntse a iname j o a l o a hlohla s e t h u n y a sa hae, Nqosa ea neng a sa shoa j o a l o k a h a W e p e n e r a ne a nahana, a holoba 31,
ka mpa, a mo a t a m e t a , a nt'o mo hlaba m o h l a b e t s a n e n g ka lerumo hoa ba hoa re nyai Korotsoane moholoane oa Nqosa, le eena a tla a phaletse. Ka bobeli ba qetela W e p e n e r . J o a l e mabotho a Maburu a t l a m e h a ho c h e c h a . E a b a T h a b a Bosiu e pholohile! Nalaneng ea Lesotho ho bolaoa hoa W e p e n e r ke taba e kholohali. E ne e le lekhetlo la ho qala e bile e le la ho qetela T h a b a Bosiu e khutla lintSing tsa khapo. Ka lebaka lena polao ea W e p e n e r ha ena thaka lintoeng tsohle tseo Basotho ba li hlanakileng khahlanong le m e k h a h l e l o ea m a k h o o a , e ba ke M a b u r u kapa M a n y e s e m a n e , tSireletsong ea Lesotho. Maburu a ile a hahela W e p e n e r sefika sa sehopotso le t l h o m p h o ea mohale eo oa bona naha-thote holim'a l e r a l l a n a n y a n a kathoko ho 'mila o lebang KoloniBochabela lipakeng tsa Aliwal North le J a m e s t o w n . Ha e le Nqosa eena, kulo e ne e kene s e r o p e n g se seng ea phunyeletsa ea tsoa ka ho se seng. E re kaha ntoa e ne e e-s'o lale, a nkuoa, a ea okeloa lehaheng. Lehaha lena le tsejoa e le Lehaha la Nqosa. Le ka tlas'a moo ho lutseng motse oa ha Nqosa, moo a ileng' a be a se a abeloa ho lula teng hoba a fole. Ho thoe ka ketsohali ena ea bo-tea-tSoene, M o s h o e s h o e a putsa Nqosa le Korotsoane ka likhomo tse tharo motho ka mong. Neheletsano e 'ngoe e re M o s h o e s h o e o bile a abela Nqosa e mong oa barali ba hae hore a mo nyaie. Lithoko tse latelang ka m o n n a - m o h o l o M a h o n Souru,
Nqosa re li f u m a n a ho setloholo sa Masopha.
Ngoana Leburu koana Holland oa lla, 0 Ha a hana ho tSelisoa, 0 re:
monna ka Pepenare,
0 lla hobane a hloka tsebo, 32,
Lesotho o shoetse kae?
Hore Korotsoane le Nqosa ba mo j e t s e ha Rafutho letsatseng, Ba mo j e t s e tSinabelong, Moo a ntseng a ngola tSepiso tsa hae Le ho li qeta a e-s'o li qete Korotsoane a mo otla ka pitta mohlareng Nqosa a mohlaba ka lerumo katlas'a lehafi Lioli tsa tla li mathile Tsa hooa tsa re: Nqosa motho eo ha u a mo hlaba, Ha u a mo qeta Hlaba rumo le likele le m o s u o a Le be le eo poma molomo oa qati Ho tie ho tlole m o s o a n g ka holimo Makebe a m o j a r e a mo ise ho khaitseli ea Mpinane Le eena a tie a mo ise ho Nketu oa mara T h a k a S h a k h a n e le
Makoanyane
Moo
a tla
moikutloa-pelo
itSehela
moo
a
ratang,
monateng. MOLOKO Lapeng (1) Lapeng
OA
NQOSA
la ' M a m o e t s a Moetsa la 'Malefela
(1) M a s e k o a n e (2) Khothotsa (3) Lefela (a nyatoa ke Khoabane Lapeng (1)
Theko)
la ' M a m a h a o Mahao 33,
Lapeng
la ' M a l e q h e t s o a n a
(1) Leqhetsoana (2) Mpoi Lapeng (1)
Mosiuoa (3) Mahlomola
(4)
la ' M a h a l a h a l a Halahala Ntlo ea ' M a m o e t s a
3
Moetsa Lapeng
Nqosa la Ntata morali oa Tlalinyane M o s h o e s h o e
(1) Tsiu (2) Nqosa (3) Tlalinyane Lapeng la ' M a t o m a s e (1) T o m a s e (2) Rosina Lapeng la 'Matsoakae (1) Seeta (2) Tseko 4
Tsiu
Moetsa
(1) Q o b e t e (1) Gidione (3) Phatoli (Rantsala) (4) Moetsa (5) TSenyehelo (6) Puseletso (7) Debora (8) M e k h o a ('Mantsane) Nqosa Lapeng (1)
Moetsa 'Mantata
Ntata (2) ' M a m p h o k o
Lapeng la Karolo (a hloka bana) Lapeng la 'Masofonia (1) Sofonia (2) T h a b o Lapeng la Julia (1) Lefela (2) Kelebone (3) ' M a m a s o l e (4) TSiu (5) ' M a m o k a t j a (6) 'Manneileng (7) 'Makena 34,
Tseko
Moetsa
(1) M o s e s a n y a n e (2) Matete (3) T h a b u r e Qobete T5iu Lisebo (1) M o h a u (2) MotSelisi Gidione T§iu (1) Makhale (2) Willie Phatoli Tsiu Lapeng (1) (5)
'Mampho
(2)
Matete (3)
NtSala (4)
Puseletso
Rikabe
Lapeng (1)
la ' M a l i e n g o a n e
la ' M a m o h a l e
Konesoang (2) Mohale (3)
Ntata
Moetsa T§iu (1) T§iu (2) Nqosa (3) Makakane (4) Bofihla (5) Seepheephe (6) Thabo
Lekunutu
Nqosa
(1) Poki (2) Sofonia Kelebone (1)
Phatoli
(5)
Lefela
T5iu
Nqosa (2)
Khethisa (3)
MatSeliso (4)
Nqosa
Nkareng morali oa Pholo Tsoke (1) Matete (2) Molise Neo (1)
Nqosa Nqosa (2) Mosiuoa
Nyakallo
6
Makhale Gidione (1) Gidione (2) T h e s e l e (3)
Reentseng (4) ' M a n n e -
ileng Ntlo ea 'Malefela 3
Masekoane
Nqosa
'Mahaseletho (1)
Kuputsoana (2) Moetsa (3) Naha (4) Haseletho
Khothotsa
Nqosa
Lapeng la ' M a n t s u k u n y a n e • A SiV orlorufiM" (t") (1) Mpinane (2) Ntsukunyane (Mpao) (3) Nqosa (4) Q a m a k o (Simone) (5) Haleokoe (6) Kholu (7) Maquloane Lapeng (1) 4
la ' M a s e e p h e e p h e
Haafanoe (2) Tsietsi
Kuputsoana
Masekoane
'Malehloenya
(Nkopo
Makhobalo
morali
oa
Sekhonyana
'Neko)
(1) Lehloenya (2) Leburu (3) Khothotsa (4) Moahloli (5)
Masekoane
Haseletho
Masekoane
(Maria morali oa Rankoletsi) (1) Tseko (2) 'Maletoai (3) Morongoe (4) M o r o n g o e nyane (5) Malefetsane (6) Moetsa (7) MatSeliso Ntsukunyane (1) 36,
Lisebo
Khothotsa
Nqosa
Khothotsa
(1) Setsohalepelo (2) Mpho (3) KhOlu (4) Khothotsa (5) Lefela (6) Marikhoi (6) Thato (7) Moetsa Maquloane
Khothotsa
(1) Mohau (2) Mphosi (3) Nkhebesoa (4) 'MapontSo (5) 'Malibako (6) Taelo (7) Leuta (8) Lehloenya
Kuputsoana
(1) Lineo (2) Suping (3) Seeng (4) T h a b o (Nqosa) Moahloli
(6)
Khothotsa
Ntsukunyane
Kholu (3)
Lefela (4) 'MapontSo
Nqosa
Nqosa (2)
Marikhoi
Binare (7)
Kuputsoana (5)
Koputsoana
( l ) N t s u k u n y a n e (2)
(1)
Haleokoe
Ntsukunyane
Nqosa
(1) Malitsane (2) Sekubutele (3) 'Makena Mohau (1)
Maquloane
Mpinane
Kuputsoana (1)
Lehloenya
Lehloenya (2) M p h a n y a (3) M a k a k a n e
Ntsukunyane
Moahloli
(1) Lisebo (2) Mpinane (3) Moahloli Ntlo ea ' M a m a h a o Mahao
Nqosa
(1) Hlapa (2) Mpoi 37,
Ntlo ea 3
Leqetsoana
Nqosa
(1) Matete (2) 4
Matete
Nthoba (3) A u m a
Leqhetsoana
(1) Mahao (5)
'Maleqhetsoana
(2)
Leuta
(3)
Nthomeng
(4)
'Mampoi
Hlapa
Mahlomola
Leqhetsoana
(1) Lipuo (2) T h a b a n g (3) Mosiuoa (4)
Leqhetsoana
(5) ' M a l e c h e s a (6) Taelo 5
Mahao
Matete
(1) Q a m a k o (2) Leuta (1) 6
Falele
Matete
Nthomeng
Mosiuoa Mahlomola (1) Kholu (2) T h a b a n g (3) MalSeliso (4) 'Malechesa Leqhetsoana (1)
Mahlomola
Nthoba
Taelo
Mahlomola
(1) Mahlomola (2) Mafukuthu (3)
Ntseliseng
Ntlo ea 'Mahalahala 3
Halahala
Nqosa
(1) Ntsotiseng (2)
Liboo (3) Mphanya (4) Malitsane
(5) Q a m a k o (Leronti) 38,
Mphanya (1)
Halahala
K'henki (2) ' M a l e c h e s a (3) Mahao (4) Manonosi
(5) ' M a n t h o b a (6) Maki (7) Mpho (8) 'Mamotlatsi Malitsane
Halahala
(1) ' M a m p h a n y a (2)
NtSepase (Halifele)
(3) ' M a m a -
f u k u t h u (4) Kholu (5) 'Matakane (6) Nqosa
(7) 'Ma-
mosa Leronti
Halahala
(1) ' M a l e a b u a (2)
Nqosa
39,
Seepheephe
Ntahli
Bukeng ea hae, History of the Basuto, moruti Ellengberger o bont§a ha Ntahli, ntata S e e p h e e p h e , e ne e le mora oa Molise. Ka hona meloko ea morao t j e n a e a m o h e t s e tlhaloso ena leha ho hlakile hore ha e ea nepahala. Tlhaloso e n e p a h e t s e n g ke hore Ntahli e ne e le moena oa Molise ntlong e 'ngoe ea Kata. Ba bang n e h e l e t s a n o n g ea taba ba re lebitso la S e e p h e e p h e latsoalo e ne e le 'Nakoe. Re tla hlokomela hore e mong oa litloholo tsa hae, mora oa Mahao, e ne e le Rannakoe. Ho hakanngoa ke hona hore m o h l o m o n g eo setloholo sa hae o ne a reheletsoe ka ntat'ae-moholoholo. Ka tlhaloso ena S e e p h e e p h e eka e ne e le lebitso la lithoko. Ho thoe ha a ne a ithoka o ne a re: "Ke Thipa e kholo S e e p h e e p h e ! " Thipa ke le leng la mabitso a hae le tloaetsoeng, 'me leo ho t o t o b e t s e b e n g hore ke la lithoko. S e e p h e e p h e o ne ahile Botha-Bothe le c h a b a n a sa hae ho tloha m a t h o a s o n g a Ngoaha-Kholo ea 18 pele ho kupa lerole la Lifaqane. Neheletsano e re ha Lifaqane li qoba eena le moholoane oa hae RatSiu ba hlokomela hore ho kopanya makhotla ke lona feela leoa le ka hlolang lira. M o s h o e s h o e o ne a se a qalile ho iponahatsa ka boetapele bo chatsi. Ka hona RatSiu le S e e p h e e p h e ba ipeha tlas'a boetapele ba Moshoeshoe, eo 'mae e neng e le khaitseli ea RatSiu, 'me a bile a nyetse Mabela, morali oa S e e p h e e p h e . Ha ba kena tlas'a puso ea Moshoeshoe, Makara oa 'Mope o ne a se a ISabetse teng le s e c h a b a n a sa hae. Nakong ea phallo e kholo ea M o s h o e s h o e ha tloha Botha-Bothe ho ea T h a b a Bosiu ka 1824, S e e p h e e p h e o 40,
ne a se a holile, a ka hakanyetsoa a tlotse lilemo tse m a s h o m e a supileng. Neheletsano e re Qiloane moo ho ne ho ahile e mong oa bara ba Khojane ea bitsoang None. Ha ho potang hore None o ne a sa t h a b e l a ho fihla hoa M o s h o e s h o e , Qiloane. Le ha ho le j o a l o e re kaha Basotho ba ne ba t s a m a i l e ka thata, ba bile ba lapile, None a ba p h o m o s e t s a likhobe tsa mabele. Ho thoe S e e p h e e p h e a q h o e l o a ke likhobe, a ba a shoa. Basotho ba hana ho a m o h e l a hore likhobe tseo li ne li le feela; ba lumela hore li ne li louoe m o h l o m o n g hobane None a ne a sa a m o h e l e hore M o s h o e s h o e o tlil'o hloma puso ea hae holim'a hae. Ka hona Posholi, moena oa M o s h o e s h o e , a hlasela None, a mo phalalisa 'me eo a baleha T h a b a Bosiu. Kaha lef u la hae e bile la pele hoba ho fihloe T h a b a Bosiu S e e p h e e p h e e bile eena motho oa pele ea bolokiloeng ka holim'a T h a b a Bosiu. Joale kaha re tla bona karolong ena ea leloko, S e e p h e e p h e ke ntat'a banna bao e bileng litSiea tsa puso ea bara ba Moshoeshoe. Ntsepase
'Mope
Mosali hao,
oa
o tsoetsoe
Makara. tsane.
('Mamahao)
Seepheephe ke 'Mope
oa
matsoa-thaka,
le Mofoqoi
e
le
'Mamalefahla
le
Mabitso a hae a tsoalo ke NtSepase le MakaraKe
Setlokoane,
NtSepase
ea
Matete
khaitseli
le
tsoetseng ea
Mahao, bona
Khoai,
Mabela.
Ho
bonahala lebitso la NtSepase le hlile la hapa maikutlo a Bakhoele haholo kaha ho se na lebitso le rehelloang ho le feta lelokong. Mabela
Seepheephe
('Mamohato)
Mabela e ne e le morali a inotSi oa S e e p h e e p h e le ' M a m a h a o . Eena e bile mosali e moholo oa M o s h o e s h o e 41,
ea t s o e t s e n g Mohato, Molapo, Masopha, Majara (Ntalime) le khaitseli ea bona Mathe. Ke ho bara bana ba hae moo ho kollang lihlooho tsa babusi ba Lesotho ho fihlela kajeno. Re tla hopola he hore ntlo e kholo ea Moshoeshoe ke eona ea Mabela, eo kamor'a letsibolo la hae a ileng a bitsoa 'Mamohato. Kamor'a ho nyala Mabela M o s h o e s h o e o ile a nyala Bahloakoana ba babeli ka tatellano, e leng ' M a n n e k o le ' M a m a k h o b a l o . E ne e le t l o a e l o hore l i q h o b e s h a n o li be t e n g basaling ba nyetsoeng sethepu esita le baneng ba bona. Liqhobeshano tsena li ne li tsoaloa ke mona esita le kamoo karolelano ea leruo e neng e abjoa kateng malapeng ka ho f a p a k a n a 'moho le t l h a h l a m a n o ea boholo le kabo ea lefa. Leha tsena li ne li etsahala hohle moo sethepu se neng se le teng, li iponahatsa haholo malapeng a marena moo leruo le maemo e leng lintho tsa bohlokoahali. Ebe eba mosali oa Mosotho o tla sebetsa ka thata hore ha monna a eketsa malapa a hae, o mo khothaletse hore a nyale ba habo hobane ba j o a l o ba tla ba ka lehlakoreng la hae esita le la bana ba hae, ha likhohlano li qoba ka har'a lelapa. Neheletsano e
re
ha M o s h o e s h o e a se a
Bahlakoana bana ba babeli, 'Mamohato morero
oa
a
ipelaetse.
hae
ke
' M a n n e k o le ' M a m a k h o b a l o ,
A botsa
ofe
nyetse
ka
Moshoeshoe
bana
ba
hae.
hore Ho
na thoe
Mofumahali ' M a m o h a t o a re M o s h o e s h o e a mo tiisetse hore ha a na meroro e hlaha ka hore a nyale oa habo le eena.
Ka hona M o s h o e s h o e a nyala Mosola morali oa
Masekoane
Molise,
ea
neng
a t s o a l a n a le 'Mamohato.
Mosola enoa e bile ' M a s e k h o n y a n a ena
e qaqisa
hantle
hore
phihlong
lenyalong. ea
hae
Tlhaloso lenyalong
' M a s e k h o n y a n a e ne e le mosali oa bone oa Moshoeshoe, a e-tla ka morao ho 'Manneko le ' M a m a k h o b a l o , e seng oa boraro j o a l o kaha lingoliloeng tse ling tsa nalane 42,
ea
Basotho
li
beha.
Ho
hakangoa
likhohlano le mona malapeng ke t s o n a tseo
ha
morao
li
hore
mohlomong
a maholo a M o s h o e s h o e ileng tsa s u s u m e t s a
hore
M a s o p h a a bolaee Makhobalo ka ho mo ngaba ka koto. Ha ' M a s e k h o n y a n a a se a nyetsoe, M o s h o e s h o e a nka Molapo, mora oa hae le ' M a m o h a t o oa bobeli, a mo etsa hlooho ea ntlo ea ' M a s e k h o n y a n a . Ho thoe leha ka nako eo merero ea M o s h o e s h o e e ne e sa totobala, o ile a abela likhomo tse ngata ntlong eo ea ' M a s e k h o n y a n a , moo Molapo e neng e le mojalefa. Ebile ha morao ha bara bana ba morena ba kena lilemong tsa ho j a r i s o a boikarabelo, ho ile hoa totobala hore Molapo e hlile ke t h a t o h a t s i ea Moshoeshoe. Neheletsano e re ha lintoa tsa Lifaqane li kokobela, le s e c h a b a sa hae se eketsehile ka bongata, Moshoeshoe a bolella baeletsi ba hae hore o na le mohopolo oa ho falla moo T h a b a Bosiu le mora oa hae Molapo ba ee nqa bochabela moo ba tla hloma puso e ncha teng. Taba ena ea ho lakatsa ho falla T h a b a Bosiu e boetse e hlaha h a n g a t a n y a n a litSepisong tseo ho t h o e n g M o s h o e s h o e o ile a li etsetsa baruti Liphuputsong tsa Lengolo la Bongaka (Doctoral Thesis) tsa Sanders. Neheletsano e re baeletsi ba morena ba hanyetsa morero oona oa M o s h o e s h o e ka matla, empa hoa f u m a n e h a hore o lomahantse meno. Hoa bonahala hore taba ena e hana ho ea moriting. Mofumahali ' M a m o h a t o le eena a se ke a ja litheohelang; a ipelaetsa ka hore M o s h o e s h o e o q a b a n y a bara ba hae. Morena a eletsoa hore ha e le moo a tsitlaletse ka morero oo oa hae, ka nepo e khona a e'o laola tsa ko a hopotseng ho fallela teng. Neheletsano e re M o s h o e s h o e a eletsoa ho ea ho ngaka e bitsoang Khororo. Khororo eo o hlalosoa e ne e le mor'a S e k h o a n e e bile e le moholo oa bo-Lebentlele. 43,
Ha a lahla masapo, Khororo a re o bona hore morena o rerile ho falla le mora oa hae ea mo ratang. A re ko moo ba eang teng, M o s h o e s h o e le mora ba tla timela. A re e le hore lebitso la morena le tie le 'ne le sale le t u m m e , eka khona hore ha eena a fallela bochabela, mora oa morena e moholo le eena a tie a tlohe T h a b a Bosiu, 'me a lebe nqa bophirima. A laela hore e tie e re ha eo a leba bophirima, a tie a t s a m a e e le bo-malom'ae. Hoa thoe e tie e re ha a tSela melatsoana b o - m a l o m ' a e ba mo pepe; e le hore maoto a hae a se thetse metsi. Khororo a bolella morena hore ke mora enoa ea tla ea bophirima ea tla phela, 'me eo ka eena lebitso la M o s h o e s h o e le tla sala le t u m m e lichabeng. Neheletsano e re M o s h o e s h o e a tSosoa haholo ke ho utloa hore eena le Molapo ba il'o timela! Taba ena ea f e r e k a n y a morero ona oa hae, 'me a ba a koenehela ho fallela bochabela. Ba f e r a
phatla ea
poho
Nalane e rutuoang likolong e bolela feela ha ka 1833 Letsie le Molapo ba tlohile T h a b a Bosiu ba leba M a k h o a r a n e ho ea hlokomela baruti. Bukeng ea hae History of the Basuto, Moruti Ellengbeger o re hoba baruti ba fihle Lesotho, M o s h o e s h o e a ba felehetsa ho ea batla sebaka seo ba ka khahloang ho phela ho sona. Baruti ba khahloa ke Makhoarane, 'me ba tsebisa Moshoeshoe taba eo. Ha a utloa litaba t s e n a M o s h o e s h o e a thaba haholo, j o a l e a kholisehile hore baruti ba fela ba tla lula Lesotho. Ellenberger o tsoela pele o re: " H a n g - h a n g a ba tSepisa ho romela mora oa hae Letsie le t h a k a - n g o a h a tsa hae tsa mophatong ho ea hlokomela 'mishone. Empa kamor'a matsatsana a se makae, sehlotSoana sa b a h l a n k a n y a n a ba ka bang lemo li leshome le metso e robong kapa tse m a s h o m e a mabeli sa fihla se e - t s o a T h a b a Bosiu le Molapo, mora 44,
oa bobeli oa Moshoeshoe. Kaofela se le tlas'a bolisa ba Matete, malom'a morena eo ea monyenyane." Tlhaloso ena e lupa potso tse peli: Ea pele: Ha morena a ne a tSepisitse ho romela Letsie, hobane'ng ho seng ho fihla Molapo, M a k h o a r a n e ? Ea bobeli: Letsie eena o ile neng Makhoarane, hona a il'o etsa'ng ha moena a ne a se a fuoe boikarabelo ba ho hlokomela baruti? Litaba tsena li supa hore ho ne ho e-na le lietsahala T h a b a Bosiu ka har'a puso tseo baruti ba sa kang ba li tseba. Neheletsano e re ha ba tloha T h a b a Bosiu bara bana ba morena ba ne ba felehelitsoe ke bo-malom'a bona tlas'a lipallo tsane tsa Khororo. Eaba Basotho ba re ba fera phatla ea poho. Ho fera phatla ea poho e ne e le ho tinkeletsa puso ena e ncha ka litSiea tse matla tsa tSireletso le ho e hlomella ka banna ba litaba. Tikoloho ea sebaka sena ea nka tSobotsi ea metse e raliloeng ka s e b o p e h o sena: Ka bochabela ho bara ba morena bo malom'a bona ba hloma metse ka mokhoa o latelang: T5iu motsoal'a ntata bona a lula ka bochabela, pel'a Qhuqhu. Mahao le Setlokoane metse ea bona ea lula s e b a k e n g sa Tlouoe. Ha morao sebaka sena seo Mahao le Setlokoane ba h l o m m e n g metse ea bona teng se ile sa t u m a ka lebitso la Leuta, mora oa Mahao, sa tsejoa e le Mauteng. Mahao o phetse mona ho tloha ka 1833 ho fihlela ha a timela ka 1839. A t h e Setlokoane (Rankhethoa) eena o tlohile T l o u o e e le ha Molapo a se a le bochabela j o a l o kaha ho tla hlaka litabeng tse buang ka eena hamorao. Mphosi (Ramapepe) eena a theha motse moo ho t h o e n g ke M a h l o e n y e n g kajeno. Le eena o tlohile mona hamorao ka lebaka la qoaketsano le Letsie, 'me sebaka sa hae sa nkuoa ke Lehloenya, mora oa moholoan'ae Mahao. Sebakeng sa M a k h o a r a n e bohareng teng ea e-ba metse ea Letsie, Molapo le Matete. Letsie o tlohile mona a theha motse oa Matsieng ka 1858. Haufinyane le bona ka bophirima ea e-ba motse 45,
oa T o l o a n e oa Mabea, eo e neng e le motsoala ' M a m o h a t o . Phatla ea poho ea phetheloa ka metse e ka mose ho Tsoaing. Teng Mafa, mora oa Mahao a hloma T h a b a TSoeu ha Ntlibi, mora oa Matete, eena a hloma Mathebe. Ke ka lebaka la lietsahala tsena kamor'a lefu la M o s h o e s h o e T h a b a Bosiu e ileng ea l A h l e h e l o a ke boemo ba eona e le Ntlo-kholo ea puso, 'me boemo bona ba nkuoa ke Matsieng. Neheletsano e qetela ka hore ho bontSa teboho ea hae Letsie, o bile a nyala barali ba babeli ba Khororo. Bona eka ke 'Mathabe le 'Manako. Ba bang ba Batloung ba habo Khororo ke boKhatseane le bo-Lefela. Phallo ena ea 1833 ea bara ba morena ho tloha T h a b a Bosiu e nkuoa e le e 'ngoe ea methinya ea bohlokoahali e ileng ea t§ireletsa kopano le bonngoe ba s e c h a b a sa Basotho. Ho hakangoa hore ka bohlokoa e hlahlama phallo eane ea ho tloha Botha-Bothe ho tla T h a b a Bosiu ka 1824 kaha e ile ea thibela karohano ea s e c h a b a sa Basotho nakong eo lichabana tse phelang Kutung ena ea Afrika li qalileng ho nka litgobotsi tseo re li t s e b a n g ka t s o n a kajeno. Balebelli ba litaba ba re hoja e se ka eona, m o h l o m o n g s e c h a b a sa Basotho se ka be se ne se khaohe likoto tse peli: se seng tlas'a Letsie ha se seng se laoloa ke moena oa hae, Molapo. Re tla hopola hore karohano e j o a l o ke eona e ileng ea arola s e c h a b a sa Maxhosa, Koloni, lihlopha tse peli. Sena se ile sa etsahala ha bara ba Phalo, X a l e k a le moena oa hae, Rharhabe, ba arola s e c h a b a ka lehare ho fihlela kajeno. Balebelli ba nalane ba hakanya hore karohano ena ea bara ba Phalo ke eona e ileng ea kenya metsi ka moeli. Ka lebaka la eona Maxhosa a hloloa ke makhooa Lintoeng tsa Thibeli (Frontier Wars) tse neng li se li faqile lilemo tse ka bang lekholo. 46,
Neheletsano e re Molapo o lutse M a k h o a r a n e a sa t h a b a hobane a lumela hore taba tsane tsa Khororo e ne e le m o r i t a o k e n y a n a feela oa b o - m a l o m ' a e oa ho nyopisitsoe meroro ea ntat'ae. Ka 1847 o bile a a r o h a n a le m o h o l o a n ' a e a leba bochabela, e ntse e le ka khopolo ea ho ntSetsa pele morero oane oa ntat'ae. Bukeng ea hae, * Survival in two worlds: Moshoeshoe of Lesotho", Leornad T h o m p s o n o bontSa hore le kamor'a lefu la ntat'ae ka 1870, Molapo o ne a e e-s'o tele, a ntse a s e b e l e t s a ho arola puso ea Lesotho le Basotho. Mohopolo ona o bonahala o ne o tebile le lelokong la hae hobane kamor'a Ntoa ea Lithunya J o n a t h a n e le eena o ile a leka ho khephooa, a ea Koloni. Neheletsano e re le mona bara ba Nkhasi ba nyopisa morero ka ho ea t s e b i s a morena e moholo Matsieng, 'me eo a kholisa J o n a t h a n e ho o nyahlatsa. MOLOKO
OA
SEEPHEEPHE
Lapeng la ' M a m a h a o (NtSepase kapa M a k a r a t s a n a morali oa 'Mope) (1) Mahao (2) Khoai (3) Setlokoane (4) Matete (5) Mabela (a nyaloa ka M o s h o e s h o e 'me a tsejoa ka lebitso la 'Mamohato) Lelapeng la bobeli la ' M a m p h o s i ('Malekoetse morali oa Masekoane) (1) Mphosi ( f t a m a p e p e ) (2) Nkhasi (3) ' M a m a khoaba (4) 'Maleboto Lapeng la 'Maphatoli (1) Phatoli
47,
2
Mahao Seepheephe
Mahao o fihlile T h a b a Bosiu e le karolo ea mokhopi oane oa Basotho o neng o etelletsoe pele ke M o s h o e s h o e o tsoa Botha-Bothe. Ka holim'a T h a b a Bosiu motse oa Mahao o ne o lutse holim'a khoro e ileng ea tsejoa e le khoro ea Mahao ka bochabela ho sehlaba. 0 tlohile T h a b a Bosiu ka 1833 j o a l o kaha kae-kae re boletse bukaneng ena. Leha mona ho hlahella matlo a mabeli feela a Mahao, hona le s e c h a b a se sengata se itlhalosang e le karolo ea leloko la hae. Re sitiloe ho f u m a n a ka mokhoa o hlapanyelitsoeng hore na karolo ena e hlaha matlong a feng a Mahao. Motslelehi
Mokhachane
('MatSoeunyane)
'MatSoeunyane, mosali oa Mahao oa matsoa-thaka, o t s o e t s o e e le Motsieleli, letsibolo la M o k h a c h a n e le Kholu, a siela Lepoqo (Moshoeshoe) letsoele. Joalo ka moetlo oa Sekhoele o ile a bitsoa ' M a t S o e u n y a n e kamor'a tlhaho ea letsibolo la hae, TSoeunyane. Ha morao o ile a tloaeloa ho bitsoa ' M a m p o i e le ha a bitsoa ka morali oa hae, Mpoi. Re hopola hore m o h l o m o n g o bitsitsoe j o a l o kamor'a ho nyamela hoa TSoeunyane. M o s h o e h s o e eena o ne a tloaetse lebitso la ' M a m m i l e leo hangata ha a ne a ikana a ne a re: 'Ka ngoaneso, ka 'Mammile!' Mmile ke mora oa 'MatSoeunyane oa bobeli eo ha morao a ileng a t u m a ka lebitso la Mafa. Lelokong la ha Mokoteli lebitso la ' M a m p o i le koentse hohang la Motsielehi. Bana ba Bakoena ba rehelloang ka eena bohle ba se ba bitsoa bo-'Mampoi. Bophelong 'MatSoeunyane o hakotse lilemo tse fetang m a s h o m e a robong. Ho hakangoa ha a hlahile haufinyane le bo-1782 'me a hlokahala ka 'Mesa 1875, a 48,
hlokahalla Mauteng, moo mohats'ae, Morena Mahao, a hlokahalletseng teng ka 1839. 0 phomolitsoe pel'a monna oa hae tlas'a lona lefika lane leo ka 1839 M o s h o e s h o e ha a boloka Mahao a neng a bua le mokhopi a erne holim'a lona. Mohla poloko ea 'Matsoeunyane, M o s h o e s h o e o ne a se a t i m e t s e 'me Letsie I eo e neng e se e le eena Morena e Moholo a bua a erne hona holim'a lefika leo ha a pata eo rakhali'ae. Sehopotso sa Morena Mahao le nkhono ' M a t s o e u n y a n e se ile sa emisoa ke leloko ka la 11 Pulungoana, 1986. MOLOKO
OA
MAHAO
Lapeng la 'MatSoeunyane kapa ' M a m p o i morali oa M o k h a c h a n e ) (1) TSoeunyane (2) 'Mile (Mafa) (Mpanyane) (4) Makhoa (Falele) (5) (Nqekeli) (6) Mpoi (a nyaloa ha Libe)
(Motsielehi (3) Leuta Lehloenya
Lapeng la ' M a n a h a (1) Naha (2) RatSomo (3) Rannakoe (4) Nt§ito (5) Likhama (6) Nt§epase (a nyaloa ke Letsie M o s h o e s h o e moo e bileng 'Mamojela)
49,
3 'Maqamako
Tsoeunyane Mahao (Telina morali oa Moshoeshoe)
(1) Q a m a k o (2) T u m o (3) (5) 'Meta (6) Lehloenya (9) Qamako
Koenehelo (4) S e k a b a t h o
Liketso (Ranteme) M o n n a k h o m o (10)
(7) T l h o k o m e l o (8) Mpoi
Tsoeunyane
Re tla bona ha morao hore Q a m a k o le baena ba hae ba t s o e t s o e ke Mafa a re o tsosa ntlo ea moholoane oa hae T s o e u n y a n e . Ka lebaka lena Q a m a k o ebile hlooho, e seng feela ea bana ba Mahao, empa ea leloko lohle la Seepheephe. Joalo ka tloaelo nakong eo Griffith a behoang boreneng bo boholo ba Lesotho, o ne a ISoaneloa ho abeloa e mong oa Bakhoele e le motataisi kapa moeletsi. Neheletsano e supa ha Q a m a k o a ile a fuoa boikarabello bona 'me boholo ba nako a phela Matsieng e le letsoho la Morena e Moholo litabeng tsa puso j o a l o k a Seeta Matete nakong ea Letsie I le Lerotholi kapa RatSiu nakong ea Moshoeshoe. M o f o k e n g , re ntse re busa 'moho! Nalane e re ka 1927 Morena S e m p e Nkoebe lebitsong la Mofumahali 'Maseeiso, e mong oa likhatseli tsa hae tse neng li nyetsoe ke Morena Griffith, a hlahlela nyeoe khahlanong le Morena Griffith moo tseko e neng e le bohlahlami boreneng ba Lesotho. Ho thoe pele ho nyeoe ea 1927 Griffith a bua le Q a m a k o hore eo a tie a mo pakele. Ha ho se ho lutsoe majoe ka khotla, Griffith a fela a bitsa Q a m a k o e le paki. Neheletsano e re lekhotla la re Q a m a k o a eme, a bue. Q a m a k o a ema, fela a t h o l a t u u ! Lekhotla la re: " Q a m a k o j o a l e ha u bue?" Q a m a k o a fetola a re: "Le re ke bue, ke reng?" Lekhotla la arabela: "Bua ka moo u t s e b a n g ka teng". Ke moo 50,
Q a m a k o a reng: "Ke ne ke rata ha le e-cho joalo, 'me j o a l e nka bua." Bopaking ba hae Q a m a k o a t o b a 'neteng feela; a hlalosa kamoo Griffith a neng a mo kopile kateng. A tsoelapele ho hanyetsana le litaba tsa Griffith. Ka lebaka la bopaki ba Q a m a k o nyeoe ea hlola Griffith. Qeto ea lekhotla ea tSehetsa Seeiso e le mora e moholo oa Griffith, 'me eo e tla ba mohlahlami oa hae pusong. Ho thoe Griffith a re ho eena: "Qamako, t s e b a hore nke ke ka u tgoarela le khale!" Pejana ho lefu la Morena Griffith, M a n y e s e m a n e a phatlalatsa molao o hlophisang borena bocha (Native Administration Proclamation). Sepheo sa molao e ne e le ho hlophisa puso ea borena ho tloha sehlohlolong ho fihla maotong ho bo-ramotse, e le ho e beha ka kotloloho tlas'a Morena e Moholo, ha eena a ikarabella ho 'Musisi. Balebelli ba nalane ba re hona e ne e le ho fetola puso ea Lesotho ho e tlosa ho 'Puso ea Poho-peli' (parallel rule) ho e etsa 'Puso - ka-letsoho-la-bana - ba-naha' (indirectrule). Mokhoa ona oa puso o ne o tiisa Morena e Moholo e le eena feela khoro eo ho ka fihloang ho makhooa ka eona, 'me o ne o mo fa matla a ho khothaletsa bao e tlang ho ba bona mokhahlelo oa marena o mo hlahlamang. Ho tloha nakong eno ke ha ho tla ba le mokhahlelo oa marena a supiloeng ke Morena e Moholo, a tsebiloeng e le Marena a Sehlooho. Neheletsano e re e le ho hlahisa kapele ho 'Musisi marena ao a supiloeng ke Morena e Moholo e le marena a sehlooho, marena a bitsetsoa Matsieng. Joale kaha e ne e le tloaelo, marena a fihla Matsieng a felehelitsoe ke banna ba 'ona ba khotla. Morena e mong le e mong o ne a lokiselitsoe moo a tla fihlela teng, 'me ho bile ho hlabiloe khomo e le lijo tsa hae le ba mo felehelitseng. Morena e Moholo o ne a ea j o a l o libakeng tseo ho hlahisa ka pele ho 'Musisi, bao a ba khothaletsang ho ba 51,
marena a sehlooho. Q a m a k o le eena a fihla a hlaha T h a b a - T § o e u le banna ba hae. A makala ha a f u m a n a ho se na moo a lokiselitsoeng. Eaba o ea ho Griffith ho ea ipelaetse hore na eena ho etsahala eng ka eena. Ho thoe Griffith, eo ho bonahalang hore e ne e le khale a itokiselitse litaba tsena, a mo arabela le ho mo kokobetsa a re: "Qamako, j o a l e kaha u tseba, 'na le uena re ntho e le 'ngoe. 'Na le uena re ja poleiting e le 'ngoe. E tsoe ua tseba hore ke uena ea busang naha ena. Bana bao ke tlil'o ba hlahisa ho makhooa ba boemong bo katlaase ho ba hao. 'Na le uena re ntse re busa 'moho!" Puo ea hore "re ntse ratoa
haholo
ke
bara
ba
re busa 'moho" le kajeno e Moshoeshoe,
ha
ba
kobisa
Bakhoele ka moo Morena Griffith a ileng a q h e k a n y e t s a Q a m a k o ka teng.
Ka ketso ena eaba Morena Griffith o
buselitse molamu sefateng. Griffith o ne a iphetetsa kaha Q a m a k o a ne a mo hlolise nyeoe ka 1927 ka ho mo tima borena ba sehlooho.
Nakong eo Qamako a hlokomelang
hore o j e l o e 'metoane e ne e se kajeno 'Musisi a ne a khutlele
Maseru!
Feela
ha e
le
litloaelo
le
moetlo oa
Sesotho tsona, Q a m a k o o ne a atlehile ho li tSireletsa. Mojalefa
Qamako
Sebaka sa TSenekeng, S e m o n g k o n g , e ne e le sa Moseli Mafa Mahao. Moseli a tlosoa moo ka pelaelo ea bosholu, 'me a behoa T h a b a TSoeu Ha Moseli kajeno. Ka lebaka lena sebaka sa T S e n e k e n g sa sala se sena morena. Mojalefa mora oa Q a m a k o oa boraro o ne a ntSitsoe le M o r e n a Seesio Griffith ha eo a isoa Mokhotlong. Neheletsano e re ka nako e 'ngoe Seeiso a laela balisana ba hae hore ba ise linku tsa hae tiping. Linku tse neng li il'o t i p t j o a li ne felehelitsoe ke tse ling tsa nama, tseo tsona li neng li sa tSoaneloa ho tiptjoa. 52,
Lekhooa la tiping la laela hore linku kaofela li kene tiping. Balisana ba leka ho hlalosa hore Morena Seeiso o laetse hore linku tseo tsa nama li se tiptjoe. Ho thoe lekhooa la se natse tlhaloso eo la ba la phaella ka hore na Seeiso e ne etsoe e le mang. La tsoela pele ho tipa linku kaofela ka khang. Hoba Seeiso a tlaleheloe taba eo, a halefisoa ke tello ea lekhooa lena, 'me a ikisa tiping ho ea le bont§a hore na ke mang. Ha a fihla tiping, a nanabela lekhooa, a le inela ka tiping ho fihlela le shoele. Ha lekhooa le se le shoele Seeiso a ahloloa likhomo tse ngata. Morena Griffith a halefisoa ke ketso eo ea Seeiso. A re ho hlakile hore Mojalefa o hlotsoe ho etsa mosebetsi oa hae oa ho laola Seeiso. Ka lebaka lena a lael& hore Mojalefa a hie a tlosoe pel'a Seeiso. Mojalefa a f e l a a khutlisoa Mokhotlong ' m e j o a l e lelapa le tSoanela ho mo f u m a n e l a sebaka. Ka hobane 'TSenekeng e ne e ntse e hloka morena kamor'a hore Moseli a tlosoe, Mojalefa a abeloa sebaka seo tlas'a borena ba T h a b a T§oeu. MOLOKO 4
OA T S O E U N Y A N E
Qamako TSoeunyane 'Makhoai (1)
(morali oa Seeta Matete)
Khoai
(2) S e t l o k o a n e
(5) T u m o n y a n e Malibe
Mafa)
Shoaepane
(6) (7)
MoroentSi
(Thabana
(a
Mojalefa nyaloa
(a
nyaloa
(4) T u m o ke
Hloabiri
ke T h a b o
Mohlomi,
Mafeteng)
Leuta (2) Makhoa
Koenehelo T 5 o e u n y a n e (1)
(3)
Letsie)
Tumo TSoeunyane (1)
Mabela
(Thabana
Morena)
Kamele (2) 'Mampoi 53,
Sekabatho T S o e u n y a n e (Ha Sekabatho) ' M a k e n o a k a e morali oa Ntlibi Matete (1) Koenehelo (2) 'Mammako ('Mamohale) (a nyaloa ke Mahao Ntlibi Matete) (3) 'Maleboto (a nyaloa ke Makhoa (Popa) Lebakae Mahao) (4) Kenoakae (a nyaloa ha Mosotho; hamorao a nyaloa ha Mothebesoane) 'Meta T S o e u n y a n e (1) Ntlibi (2) TSoene (3) Seeta (4) Ntele (5) Nthomeng (a nyaloa ke T h e b e A b e l e Matete) (6) 'Mamonehela (a nyaloa ha Mokone) (7) ' M a m p i n a n e (a nyaloa ha T h a k a b a n n a ) Liketso T s o e u n y a n e (1) Moseli (2) Kemaketse (3) Hohanamang (4) Ntjoetso (5) 'Maapi (6) ' M a s o o k o Tlhokomelo TSoeunyane (1) Mpinane (2) TSoeutSoeu Lehloenya T s o e u n y a n e (1) Lineo (a nyaloa ke Haretsebe Letsie) Monnakhomo Tsoeunyane (1) Likhutlile (2) 'Manthipu (3) Mothooasebaka (4) Sekabatho (5) 'Meta (6) T l h o k o m e l o (7) ' M a m o n e h e l a Setlokoane
Qamako
'MatSoeunyane ( ' M a m o h o l a n e morali oa Mohalenyana) (1) T s o e u n y a n e (2) Mafa (3) Ntahli (4) Mpoi (a nyaloa ke Marantsane Maholi Letsie) (5) Lehloenya (6) Foto (7) Phoka Mojalefa Q a m a k o ' M a m a h a o (Meriama morali (1) Mahao (2) Matete
oa Azere)
Tumo
Qamako
(1) Leuta (2) S e n y o k o t h o (3) NtSepase (a nyaloa ke Mosoeli
Letsapo)
Makhoa
Tumo
(1)
Litlamo
Koenehelo Lapeng
Sekabatho la
'Mankhethoa
Lehoqo Mafa (1)
morali
oa
Mahao)
Nkhethoa
Lapeng (1)
(Makelebe
la ' M a m p h o s i
(morali oa Makhoalinyane)
Mphosi
Ntlibi
'Meta
(1) Mabilikoe (2) Ntahli (3) Mpoi TSoene
'Meta
(1) Liketso (a nyaloa ha Motlohi) Seeta
'Meta
(1) Phatoli (2) 'Makhoai (a nyaloa ha Mashapha) Likhutlile
Monnankhomo
(1) S e e p h e e p h e (2)
Nthomeng
(3) ' M a n t j a (4) 'Ma-
l A A i M A f i S h n a k h o m o (1) T s o e u n y a n e (2) Mpoi (3) Mafa (4) Leuta Sekabatho (1)
Monnakhomo
Kenoakae (2)
Likhutlile (3)
Nkopane (4)
helo (5) M o k o k o a n a (6) Mpho (7) 'Meta (1)
Limpho (8) Fusi
Monnakhomo
Bafokeng
khutlile
Koene-
(5)
(2) TSepang
(3)
Lehloenya (4) 'Mali-
Mothooasebaka 55,
TSoeunyane
Setlokoane
'Masetlokoane Shoepane (1)
(Mamello
morali
oa
Thabo
Letsie)
Setlokoane
Mafa
Setlokoane
'Mampoi
('Malepekola
morali
oa
Mokhameleli
Nkoebe) (1) Mpoi (a nyaloa ha Sefuthi) (2) Khoai (3)
Retse-
kisoang (4) Lireko (5) Phatoli (6) Ntala (a nyaloa ha Motanyane) (10)
(7) T s o e u n y a n e
(8)
Leuta (9)
Sanaha
Paki
Ntahli
Setlokoane
'Maseepheephe
(Boloetse
morali
oa TSitso
Moseli
Mahao) (1) S e e p h e e p h e (2) Leshoboro (3) ' M a m o h o l a n a (4) Tsitso (5) Moreruoa (6) 'Makhoai (7) Mahao (8) Koenehelo Mpoi
(9)
Monnakhomo
Setlokoane
(1) Q a m a k o (2) ' M a m p i n a n e (3) T u m o (4) Lehloenya
Koebu
Setlokoane
'Malineo ('Mafonane morali oa TSeliso LintSa) (1)Lineo
(2)
MoroentSi
(a
nyaloa
ha
Mokebe)(3)
Mamello Foto
Setlokoane
'Mantahli ('Maapi morali oa TSitso Moseli Mahao) (1)
Ntahli
(2)
Ntoahae (3)
Seeta (4)
NtSepase (5)
Haleokoe Phoka
Setlokoane
('Mathabeng
morali oa Mokatakata T5oana)
(1) Mafa (2) Ntsukunyane (3) Likhutlile
Mahao
Mojalefa
Lapeng
la 'Mampoi
('Maserobele morali oa
Rama-
thaleha) (1) Mpoi Lapeng
la 'Makholu (Tselane morali oa Khoanyane
Mojela) (1) ' M a m o n e h e l a (2)
Kholu
(a
(a nyaloa
nyaloa
ha
ha Malebanye Mohale) Letsie)
Mekhoa (nyaloa ha Mapesela)
(5)
(3)
Kemoele
Khoai
(6)
(4)
Lerato
(7) Thato (8) T s o e u n y a n e (9) Matete Matete
Mojalefa
'Maphatoli (1)
('Maseabata morali oa Lesole Moholi)
Phatoli (2)
(5) Q a m a k o (6)
Reentseng (3) Mahao (4) Lehloenya Nthomeng
(7) Mojalefa (8) TSoene
(9) Ntele Litlamo (1)
Makhoa
Makhoa
Nkhethoa Koenehelo 'Masekabatho (Moleboheng morali oa Moiloa Moiloa) (1) Sekabatho (2) Liketso (3) Koenehelo (4) KokolatSoene (TSotleho) (5) T S o e u n y a n e Phatoli Seeta (1) Ntele (2) TSoene (3) 'Meta ' M a n t j a Likhutlile (1) ' M a m o j e l a (2) 'Maleeto (1)
Bokang
Likhutlile
Rannakoe (2) Limpho
Mafa M o t h o a s e b a k a (1) Mpoi (2) Limakatso (5)
(3)
Lerato
(4)
Kenoakae
Khoai 57,
Leuta (1)
Mothoasebaka
Lesojana
Nkopane
Mothoasebaka
(1) Rorisang (2) Meta Mokokoana
Sekabatho
(1) Moseli (2) Tsenolo Bafokeng
'Meta
(1) MoroentSi (2) Mabela TCepang
'Meta
(1) Ntlibi Khoai
Mafa
'Mamojalefa
(Mahlape
Lichaba)
(1) Mojalefa (2) ' M a q a m a k o (3) Matete Retsekisoang (1)
Makhoa (2)
TSoeunyane (1)
Resenyehetsoe
Mafa
PontSo (2) Lisele
Leuta (1)
Mafa
Mafa
Chakale (2) T u m a k i
Paki Mafa (1)
Motena
Seepheephe (1)
Ntahli
'Mantleba (1)
Hloabiri
(3)
pase (5) Lineo Leshoboro 'Mamapepe (1)
Mapepe
Ntahli (Thandi
Skosana)
Lehloenya (4)
Ntse-
TSitso (1)
Ntahli
NtSepase
Moreruoa
Ntahli
(1) T s o e u n y a n e (2) Setlokoane (3)
Phoka
Mahao Ntahli (1) Mpoi (2) ' M a s o o k o (3) Suping Koenehelo (1)
Ntahli
Nkhethoa
Monnakhomo
Ntahli
(1) MoroentSi (2) Qamako
Bakhoele
Mpoi
(1) Mpona (1) T u m a n y a n e (3) T l h o k o m e l o (4) Nkheche Tumo (1)
Mpoi
Kenoakae (2) 'Malineo
Ntahli Foto Lapeng la pele (1) Ntele (2) Mopeli Lapeng la bobeli (1) Mopeli (2) Mofokeng (3) M o l e b o h e n g Ntoahae
Foto
(1) Nthomeng (2) ' M a m o h o l a n e (3) nelo Seeta
Liako (4)
Kana-
Foto
(1) 'Neheng (2) Mokhoele (3) Malibe Haleokoe (1)
Foto
Sebabatso 59,
Kemoele
Mahao
'Maqamako
(Mpinane
morali oa Malefo Makhomo)
(1) Q a m a k o (2) Mahao (3) Khoai
Nkhasi
Mahao
'Mamojalefa ('Mapaseka morali oa Mohau Thokoeng) (1)
Mojalefa
TSoeunyane
Mahao
' M a s e t l o k o a n e (Mpolai morali oa (1)
Polaki
Konyana)
Setlokoane
Lehloenya Lapeng
Matete
la 'Malineo (morali oa M o k a l a n y a n e Sebo-
nyane) (1) Lineo (2) MoroentSi Lapeng la 'Maleuta (morali oa Nako Kholoanyane) (1) Leuta (2) Senyokotho (3)
NtSepase (4) Mafa
Lapeng la ' M a t u m o (1) T u m o Qamako
Matete
'Makhoai
(morali Tlali
(1)
Phatela)
Khoai (2) T l h o k o m e l o (3) T u m o n y a n e
Mojalefa 'Mamatete
Matete (morali T h a b o
Ranko)
(1) Matete (2) Mahao (3) Mpinane (4) Mpoi Raliketso
Matete
'Maliketso (morali oa Nkareng (1)
Liketso (2) ' M a m a h a o (3)
(5)
Nkhethoa (6) 'Mantele
Lebea) Debora (4)
Nthomeng
Ntele
Matete
'Maneo (morali oa TSeliso (1) ' M a n n a k o e (2) Sekabatho
Ramokoatsi)
Neo (3) Q a m a k o
Nkhethoa
' M a n k h e t h o a (Likeleko morali oa Tom
Sakane)
(1) Nkhethoa (2) ' M a m o h a l e (3) ' M a m p i n a n e (4) Kenoakae (5) Liketso
Mpoi
Nkhethoa
(Makhala morali oa Malekele
Boki)
(1) Nthomeng (2) Hohanamang (3) Mphosi (4) Nkhasi (5) ' M a s o o k o (6) Mpolelo (7) Remaketse Koenehelo 'Makhosi
Nkhethoa
(1) ' M a m p a n y a n e ('Maleboto) (2) Sanaha (3) RetSelisitsoe (4) ' M a m o n e h e l a KokolatSoene Nkhethoa ' M a l e h l o e n y a (Mahlape morali oa Khereng) (1) Lehloenya (2) NtSepase (3) Ntahli Tsoeunyane Nkhethoa Nthabiseng morali oa Lesoma (1) Learongoa (2) Setlokoane (3)
Ntsukunyane
H o h a n a m a n g Liketso ' M a n t e n k u morali oa Khabo (1) 'Maapi Mphosi Liketso ('Makamohelo Mphatsoane) (1) ' M a n n a k o e
61,
3
Mafa Mahao
Lebitso la hae la tsoalo ke 'Mile. E ne e le t h a k a ngoaha le Mohato (Letsie I) 'me ba ba ba kena mophatong 'moho. J o a l o k a h a re boletse ' M a m m i l e e ne e le khaitseli ea Morena M o s h o e s h o e e mo sietseng letsoele, 'me ka mokhoa o t s o a n a n g ' M a m o h a t o e ne e le khaitseli ea Mahao ea letsoele. Moetlong oa Sesotho ha ho phatsoa ho qaloa ka Bafokeng ho latela t l h a h l a m a n o ea liboko tsa bona e be ho latela liboko tse ling j o a l o - j o a l o kamoo Basotho ba li h l a h l a m a n y a n g kateng. Moetlo ona o ntse o bolokiloe ho fihlela kajeno ea kajeno. Leha ho lejoalo neheletsano e boetse e paka matla a mosali oa Mosotho phethahatsong esita le phetolong ea meetlo. Ba
moreneng
ba a t h o b i s a
Ho thoe ka 1829 'Mile le Mohato le thaka tsa bona bo-Makoae le ba bang ba kena mophatong. ' M a m o h a t o a re le hoja a a m o h e l a moetlo, hore
ngoana oa
hae a tie a
khaitseli ea hae.
phatsoe
Mofumahali ha a lumele
kamor'a
ngoana
Neheletsano e re banna j o a l e ba seka-
seka taba eo ea ' M a m o h a t o eaba ba fihlela qeto ea hore moetlo o phethoe kamoo o leng kateng.
Leha ho lejoalo
ho
hoa thoe e
khotsofatsa
Mofumahali
khona Mohato a tie a phatsitseng
'Mile.
'Mamohato,
phatsoe
Ho feta
ka
mona
lehare
lesele
mophato oa
ho
ka le
phungoa
monyako o mong ka morao e le hore Mohato a se tsoe ka
monyako oo 'Mile a tsoileng
ka oona.
Balebelli
ba
litaba tsa Sesotho ba re taba eo ea 'Mile le Mohato ha morao e tsoetse tloaelo ea ho thobisa bara ba marena ha ba kena mophatong e le hore ba se phatsoe ka lehare le phatsitseng 62,
Bafokeng.
Mafa-vuka Joalo kaha e ne e le tloaelo nakong ea Lifaqane lichaba li ne li f u t u h e l a n a ho ikhapela tsa boipheliso ho tse ling. Basotho boetapeleng ba M o s h o e s h o e le bona ba ne ba e - t s o a matSolo a j o a l o khafetsa ho ea hapa. Nalane e supa hore ka 1834 Basotho ba futuhela T h e p u n g ha Kobo. Phutuhelo ena ea tsoala ntoa e m a h l o - m a f u b e l u moo ho eona M a k h a b a n e moena oa M o s h o e s h o e a bileng a bolaoa. 'Mile e ne e le e mong oa bahlabani ba neng ba le ntoeng eo. 'Mile o ile a haptjoa ntoeng ke Bathepu. Ho thoe ha a tsoanela ho bolaoa, a re ho bahapi ba hae ka moetlo oa habo e ka khona mohlabani a lumelloe a ithoke pele. Ba feela ba mo lumella. Ha a ntse a ithoka ba utloa hore o ithoka ka malom'ae Morena Moshoeshoe. Ba ha Kobo ba hlokomela kapele hore o a m a n a le Moshoeshoe, 'me ke motSoaruoa oa bohlokoa. Joalo ka moetlo likamanong tsa lichaba tsa linako tseo, ba phakisa ba ikeletsa hore motgoaruoa oa boemo bo j o a l o ha a sa bolaoa ntoeng, eba o se a phemme lefu. Motho ea j o a l o a ka tsoela bahapi ba hae khomo likamanong tsa lichaba tseno tse peli; mohlaope p h a p a n y e t s a n o n g ea batSoaruoa, j o a l o j o a l o . Ka mabaka ana 'Mile a ba bolokolohing ba ho iphelela le bahapi ba hae; feela a ntse a behiloe leihlo esere a baleha. Ha e le koana hae, Lesotho, ho ne ho a m o h e t s o e hore 'Mile o timetse ntoeng le malom'ae M a k h a b a n e , 'me ho phethiloe meetlo eohle e phetheloang ba a m e h a n g lefung. Neheletsano e re hona moo ha Kobo ho ne ho phela mosali oa Mosotho. Mosali eo a etsa matsapa a hore a fihle ho 'Mile sephiring; a sa bonoe. Puisanong le 'Mile hoa hlaka hore o tseba 'Mile hantle, esita le ntat'ae, Mahao. Mosali eo, eo re sitiloeng ho f u m a n a lebitso la hae, a t s e b i s a 'Mile hore o rata ho mo thusa hore a 63,
thobe, a khutlele Lesotho. Ho thoe 'Mile o ne a le lekhonono, a belaela hore litaba tsa mosali eo ke leraba feela la hore a tie a bolaoe, e m p a a ne a se a p h e m m e lefu. Leha ho le j o a l o ha a se a ikholisitse hore mosali eo hase moeki, a qetella a a m o h e t s e morero oo oa hae. Mosali a t h a b i s o a ke qeto ea 'Mile. A lokisa le monna oa Mosotho oa Lekhoakhoa eo le eena a neng a phela moo ha Kobo, ea bitsoang M o k o k o a n a hore eo a t h o b i s e 'Mile a balehele le eena Lesotho. Bosiung bo lokisitsoeng ba monyoha ka mphiphi. Ba hakola j o a l o ba t s a m a e a bosiu feela matsatsi a mararo, ho fihlela ba fihla ha Moorosi. Ha 'Mile le M o k o k o a n a ba fihla Lesotho e bile sebonoang-se-bonoa-ke-bohle, ho makaletsoe motho enoa ea neng a se a tetsoe. Ho h a k a n g o a hore phutuhelo ea ha Kobo e ne e le ka 'Mesa 1834 'me 'Mile le M o k o k o a n a ba fihlile Lesotho j o a l o ka Pherekhong n g o a h e n g e hlahlamang. Ka tsela e j o a l o e ne e le likhoeli tse leshome 'Mile a nyametse. Neheletsano e re ntat'ae Mahao a nt§a likhomo tse tharo, malom'ae M o s h o e s h o e a ntSa khomo, bo-rangoan'ae Setlokoane le Matete ba ntSa khomo motho ka mong. Likhomo tsena tsa fuoa M o k o k o a n a e le teboho. J o a l o k a h a ho ne ho se ho a m o h e t s o e hore 'Mile o shoetse ntoeng, ha a se a hlahile Basotho ba mo kobisa ka Sexhosa ba 'mitsa 'Mafa-vuka'; ke hore 'Mashoa-atsoha'. Ka tsela ena lebitso la 'Mafa' ha le hlahe ho lentsoe la Sesotho 'lefa' empa ke khutsufatso ea Mafavuka, 'me le hlahile ka bona bosoasoi bona. Lebitso lena la bosoasoi la mo tumela, la ba la nyametsa la 'Mile. 'Mile o pheta litsikitlano tsa hae ha e le motSoaruoa mane T h e p u n g lithokong tsa hae.
0 re:
Ke Suhlane melamu ea bahlankana, 0 eme letlapeng o ntse a suhla teng, 64,
A ba utloa le mangole a opa, A utloa le mahlong ho eba, A s u h l a kapele ho lithope tsa Molatyane. 'Mile
o tsosa
hlooho
ea
Tsoeunyane
Nalane e bolela hore a se a ntse a e-na le 'Mankheche, mosali oa hae oa matsoa-thaka, m o h l o m o n g le ba bang, Mafa a nka Telina, morali oa M o s h o e s h o e , a re o mo nyalla moholoane oa hae, T g o e u n y a n e , eo ho h a k a n g o a n g a ne a nyamele naheng khale. Ka lebaka lena eo morali oa Moshoeshoe, Telina, a nehoa boemo bo ka holimo ho ba basali ba bang ba Mafa. Telina o ile a tsoala Q a m a k o le baena. Boemong ba hae ba tsoalo, Mafa e ne e le hlooho ea leloko lohle la S e e p h e e p h e kamor'a lefu la ntatae, 'me etsoe e ne e le e mong oa marena a maholo s e c h a b e n g sa Basotho. Kantle le hore moetlong oa Sesotho ho nyalla motho ea s h o e l e n g e ne e le taba e teng, ho ne ho se bonolo ho hanyetsa qeto ea Mafa ka lebaka la boemo ba hae lelokong le s e c h a b e n g . Leha ho le j o a l o bana ba ' M a n k h e c h e ha ba ka ba khotsofalla qeto ena ea hore ntat'a bona a hloesetse ' M a q a m a k o le bana ba hae ka holimo ho bona ho fihlela kajeno. T s e k i s a n o n g ena ea boholo ba ha Mahao, ba ha Mokoteli le bona ba ile ba kena. Ba j e l a phate; ba tSehetsa qeto ea Mafa, etsoe ' M a q a m a k o e ne e le morali oa moreneng. Ntho e makatsang ke ho hlokomela hore le bona bana ba ' M a q a m a k o ba ne ba sa ipitse ba TSoeunyane. Ba ne ba ipitsa bana ba Mafa. Le kajeno moloko oa M o n n a k h o m o , e mong oa bara ba ' M a q a m a k o , o ntse o ipitsa ka Mafa leha ka nepo e le bana ba T S o e u n y a n e ho latela tokiso eo ea Mafa. Neheletsano e re nakong ea hae Nkheche eena ka boeena a leka ho rarolla taba ena ea boholo ba ha 65,
Mahao. Ho thoe eare ha ho t s o a n e l o a ho t§eloa mobu lefung le leng la leloko, Nkheche a nka likharafu tse peli ka matsoho a mabeli. A nto re: "Paki, Setlokoane: l&elang mobu!" Paki e ne e le mora oa hae e moholo ha Setlokoane e le mora oa Qamako e moholo (kamor'a lefu la Khoai). Ha Paki a ntse a t h e m e l e k a n a , a sa f u m a n e hore na ntat'ae o etsa'ng, Setlokoane a be a se a tlotse, a nka khafu a ba a tSela mobu. Ho thoe eaba Nkheche o re: "Ho tloha letsatsing lena, Setlokoane ke uena e moholo". Le eona ena khaolo ha e ea ka ea amoheleha. Bara ba Nkheche ba e hanyetsa, ba re boholo bo keke ba rarolloa ka lotho. Ka lebaka la hobane Mafa j o a i e a ne a se a e-na le majalefa a mabeli, Q a m a k o le Nkheche, puso ea hae ea khekhethoa
likoto tse
peli.
Karolo
e
ka
bophirima ea
T h a b a T§oeu ea oela ho Qamako, ha e ka bochabela ho T h a b a Tgoeu e oela ho
Nkheche.
Lithokong tse ling tsa
hae Mafa o re: Ke
Ramano oa bo-Mpanyane,
Oa Lijo oa bo-Nqekeli, 0 tla bona mang a mo rome Leribe, A mo romelle ho Nkhasi a mo bolelle, A mo bolelle o nts'a khaola hlooho tsa batho, Lihloela o na li behile ha 'Mashale. Mpato
Mafa
('Maapi)
Ba re fileng malapa a bontSitsoeng a Mafa, ba seile basetsana. Empa ho a t s e b a h a l a hore e mong oa barali ba Mafa e ne e le Mpato ea t s o e t s e n g Api Lerotholi, morena oa ha Ramabanta. Re sokolohela ho eena feela hobane lenyalo la hae le bile le litaba tse hanang ho ea moriting ho fihlela kajeno. Ha e le hantle ke le leng la 66,
mabaka a maholo a entseng hloloe ho phethoa meetlo e mmoho.
hore ha Mokoteli ho se kang ea ho feela mobu
Neheletsano ea t a b a e re ha e le hantle Mpato o ne a nyetsoe ke Letsie e le e mong oa baqekoa ba hae. Ho thoe Letsie a re mora oa hae Lerotholi a mo hlokomelle mosali eo oa hae. Api o hlahile j o a l o e le ngoana oa Lerotholi h o f i h l e l a a e - e a m o p h a t o n g le Makhaola (mora Lerotholi ntlong ea boraro). Neheletsano e re ha ba se ba khutlile m o p h a t o n g Letsie a re Lerotholi a ke a tlise bahlankana bao a tl'o ba bona. Lerotholi a feela a tla le bona ho ntat'ae. Letsie a re Lerotholi a ke a mo hopotse hore na e moholo ke mang. Ke moo Lerotholi a ileng a hlalosa hore e moholo ke Api. Ho thoe Letsie a re ho eena: "Ke hlile ke u bitsitse t j e n a hobane ke hlokometse hore u lebetse hore 'Maapi ke mosali oa ka; ha se oa hao." Empa he Letsie a re e re kaha phoso e se e ntsoe ha bahlankana bao ba phatsoa, hoo a ka ho lokisang feela ke hore ho tloha tsatsing leo, ho tsejoe Makhaola e le eena e moholo. Ka lebaka lena ba bang tlhahlamanong ea malapa ao a Lerotholi ba re Api o moholo; ha ba bang ba re Makhaola o moholo. Qaka ena ha e ea ea moriting, haholo hobane lelapa la Lerotholi le hlahlamang la ' M a m a k h a o l a , eleng la 'Mankau, le hana ho a m o h e l a hore 'Maapi ke mosali oa Lerotholi ea lipakeng tsa ' M a m a k h a o l a le 'Mankau. Khang ea lona ke hore Mpato e ne e le mosali oa Letsie ka likhomo, 'me boemo bono bo ke se fetoloe. Ka tsela e j o a l o le kajeno bara ba ' M a n k a u ha ba tsele mobu moo ba 'Maapi ba kengoang ka pele ho bona. Taba ena ea tsekisano ea maemo ke ntho e atileng m a r e n e n g a Basotho. Hangata mohloli oa likhang e ne e le hore mosali e mong o tla fuoa boemo bo ka holimo hobane a t s o a l o a lelokong la borena kapa le haufi le la borena. 67,
Babali ba tla hlokomela hore lebitso la Mpato ke le leng
la
mabitso
Bakhoele.
a
seng
a
sa
hlahele
lelokong
la
Lebitso lena le bonahala le nyamelitsoe ke leo
la lenyalong la 'Maapi leo marehelloa a seng a bitsoa ka lona. 'Masooko
Mafa
' M a s o o k o ke e mong oa barali ba Mafa ea ileng a nyaloa ke Mpiti mora e moholo oa Letsie ntlong ea bone. Kamor'a ipoella
hore Mpiti habo
le
a bolaoe Qeme,
mora
oa
hae
'Masooko o
Sooko.
Re
ile a
hlotsoe
ho
f u m a n a hore na lebitso la ' M a s o o k o la Khoeleng e ne e le
mang
bitsoa
kaha bana
MOLOKO Lapeng
ba rehelloang
ka eena ba se
bo-'Masooko. OA MAFA
la ' M a n k h e c h e
(1) Nkheche (2) Moshe (3) Pitso Lapeng la ' M a m a j o r o (1) Majoro (2) Makhala Lapeng la 'Mamoseli (morali oa Korotlo) (1) Moseli (2) Qaba (3) Mabejane Lapeng
la 'Mamalibe
(1) Malibe
68,
ba
4
Nkheche Mafa
Lapeng la 'Mapaki (Motena morali oa Letsie) (1) Paki (2) Lehoqo (3) Tlhabi (4) S e a h e n g Lapeng la 'Maletsosa (1) Letsosa (2) Seiboko (3) Hakoe Lapeng la Lineo (1) Ketso (2) Chele Lapeng la ' M a m a k o a e (1) ' M a n y a t s o Lapeng la 'MatSukulu (1) TSukulu (2) T S o e u n y a n e (3) MatSeliso (4) tena (a nyaloa ke Ntlibi Pholo Lehloenya) Lapeng la ' M a n k e b a (1) Kubatsi (2) Teboho (5) Selloane Ntlo 5
Paki
ea
(3)
'Mapaki
Kamoho
(4)
Mo-
'Malisebo
Nkheche
Nkheche
Lapeng la 'MasetSoana kapa ' M a m p h a n y a (1) SetSoana (2) Mphanya (3) Mafa (4) 'Makena (5) Mpoi (6) 'Mapoulo Lapeng la ' M a m p h a r a (a hloka bana) Lapeng la ' M a m o t e n a (1) Motena (2) Paanya (3) 'Maloela (4) T h a b o (5) Kopano (6) Leeto Lehoqo Nkheche (1) Phatoli (2) Libete (3) (5) Lefu
Mosiuoa
(4)
Letebele
69,
Tlhabi Nkheche (1) NtSepase (2) Paki (3) 'Mampoi (4) Lineo (5) Lineonyane
(6) T h a m a a n y a n e
Seaheng
Nkheche
(1) Teko 6
Mafa
Paki
Lapeng la ' M a t o o p a (a hloka bana) Lapeng la MatSeliso (1)
Molelekeng
Leeto Paki M a m p h a n y a (TSobotsi morali oa Seeiso Letsie) (1) Mphanya (2) Mpoi Phatoli Lehoqo (1) NtSala (2) ' M a s a n a h a Libete
Lehoqo
(1) T h a b a n g (2) Thekiso (3) Chakale (4) M o k u b u n g (5) 'Malefa (6) Torisi Mosiuoa
Lehoqo
(1) Moseli (2) Qaba Lefu (1)
Lehoqo Paki
(2) T h a m a a n y a n e
(3)
MotSelisi
(4)
'Mali-
potso (5) Sofia (6) 'Malebina Paki Tlhabi (1) Mphanya (2) Mafa (Shophe) (3) TSotleho Thamaanyane (1) (5) 70,
Lehloenya Tlhabi
(6)
Tlhabi (2)
Leuta
Tumaki
(7)
(3)
Falele
Mookho
(4)
Lehoqo
Teko S e a h e n g Lapeng la ' M a m a k u o a n e (1) Lineo Lapeng la 'MatSokolo (1) ' M a l e k h o t l a (2) NtSepase (3) TSokolo (5) Mafa (6) 'Mamolise (7) ' M a k e n a Mphanya
Llmo
Leeto
'Mantsukunyane (1)
(4)
(Mphokho
morali
Ntsukunyane (2) Tlhabi (3)
oa Motlatsoe)
Nkheche (4) Paanya
NtSala Phatoli Lapeng la pele (1) Mahoholi Lapeng la bobeli (1) Phatoli (2) Lydia (3) Mpho (4) NtSito (5) Lehoqo Thabang
Libete
(1) Li bete (2) Leuta (3) RetSelisitsoe (4) Lefu (5) Mahao (6) TSitso (7) Litlhonamo (8) Ntsoakeleng (9) Mphokololi (10) Mpheletso T h e k i s o Libete (1) Malefetsane (2) S e e p h e e p h e (3) Chakale (4) MatSeliso (5) Motena