BAKHOELE BAFOKENG BA 'MANTSUKUNYANE OA KATA-SEFIRI. Nqosa Leuta Mahao

BAKHOELE BAFOKENG BA 'MANTSUKUNYANE OA KATA-SEFIRI

ka Nqosa

Leuta

/

Mahao

Nqosa

Leuta

Mahao

Qoatsaneng Maseru Lesotho

All r i g h t s are fo

Author Beverley Simon

215 downloads 3K Views 1MB Size
JOURNAL TRANSCRIPT
BAKHOELE BAFOKENG BA 'MANTSUKUNYANE OA KATA-SEFIRI

ka Nqosa

Leuta

/

Mahao

Nqosa

Leuta

Mahao

Qoatsaneng Maseru Lesotho

All r i g h t s are form or

or by

tape

the

reserved.

any

recordings

publisher,

No

means and

published

2011

ISBN:

Printed

by

Mazenod Mazenod

Printing -

Lesotho

or

may be

electronic,

p h o t o c o p y i n g - without the

excluding

review.

First

part o f t h i s b o o k

mechanical

Works

fair

quotations

for

reproduced

in

any

including recordings prior

purposes

permission of research

of or

Sehlooho 1 Mohlaka 2 Bafokeng 3 Bakhoele. 4 Makakane Ntsukunyane. 'TSiu Makakane QobeteTSiu RikabeTSiu Mphanya Makakane Nqosa Makakane 5 Seepheephe NtahIL Mahao Seepheephe TSoeunyane Mahao Mafa Mahao Nkheche Mafa Moshe Mafa PitsoMafa Majoro Mafa Moseli Mafa Tiisetso Moseli Qaba Mafa Mabejane Mafa Malibe Mafa Mokokoana Mafa Leuta Mahao LesOjana Leuta Lebusetsa Leuta Lebakae Leuta Korotsoane Leuta. ... Sehulahula Leuta ... Tumaki Leuta Phate Leuta Ralishoeshoe Leuta. Ntjolo Leuta Thakabale Leuta iii

Leqephe VII 1 1 1; 1; 1i .V 3 4 4 5 6; 6 7 7 8 8 8

Mabilikoe Leuta RamotSekhoane Leuta Tlhalenyane Leuta Khophocha Leuta Mosoeu Leuta Mofokeng Leuta Makhoa Mahao Lehloenya Mahao Suping Lehloenya Pholo Lehloenya Mafa Lehloenya Mothooasebaka Lehloenya Molisana Lehloenya Makhasane Lehloenya Lineonyane Lehloenya Ntlo ea 'Machopho Naha Mahao Baholo Naha Qobokoane Naha Ratsomo Mahao Rannakoe Mahao Likhama Mahao Setlokoane Seepheephe Nkhethoa Setlokoane Machela Setlokoane Sekhohola Setlokoane 'Mamanka Setlokoane Matete Seepheephe Ntlibi Matete Mahao Ntlibi Matete Ntlibi Mafa Ntlibi Hlephe Ntlibi Koranta Ntlibi Setlokoane Ntlibi iv

138 139 139 140 140 140 142 146 154 157 158 162 164 164 165 165 168 173 176 180 183 185 186 188 198 198 199 201 204 205 207 207 209 209 213

Mabilikoe Ntlibi Lekorana Ntlibi

6

7

217 220

TSoene Matete Seeta Matete Matlamukele Matete Orijel Matete Kemuele Matete TSepe Matete Moroa Matete Lechesa Matete Mphosi Seepheephe Raboqha Mphosi Masakale Mphosi Lehana Mphosi Moqheka Mphosi Mphoso Mphosi Nkhasi Seepheephe Selane Nkhasi Mashili Nkhasi Eliaba Nkhasi Phula Nkhasi Lethola Nkhasi Korotsoane Nkhasi Liphapang Nkhasi Phatoli Seepheephe NISala Phatoli Ramookho Phatoli 'Moti Phatoli TloulSooana Liokhoane TloutSooana Letsoela Liokhoane Teme Liokhoane Pekosela

V

221 222 226 228 229 231 234 235 238 240 244 245 246 246 247 249 254 255 257 259 261 261 263 263 264 265 266 266 266 270 271

• tV.';f, tf.fi, VtcJ t • \

V r

V.

n

i. nr-

ii'i'l .si." is* ifer A S to; •

vi

Mohlaka Pokello ena ea leloko la Bakhoele ke mosebetsi oa lilemo

tse

fetang

mashome

a

mabeli.

Sethathong

mohopolo e ne e le feela ho f u p u t s a t s o a l a n o ea leloko la Bakhoele ka s e p h e o sa ho le bolokela meloko e tlang eo

ho

totobetseng

le

ho

tsipa-sehole

hore

e

tla

lahleheloa ho hang ke boleng ba eona ke ho se Itsebe le ho se tsebe letho ka baholo-holo ba eona.

Bophelo ba

mehla ea morao t j e n a bo netefatsa polelo e reng "leloko ha le ea baneng le ea timela".

Etsoe thuto ea bokoloni, e

ile ea lahlisa lichaba tse ngata s e h a h a b o tsona. ruta Maafrika ho nena boleng

E ile ea

le bochaba ba bona;

ea

hatella tsebo ea leeto la bophelo ba meloko e fetileng ea bona, 'me ea hlakola seabo sa bona nalaneng ea lichaba tsa

lefatSe ka kakaretso. Tsena tsohle

ka sepheo se le seng feela:

li

phethahalitsoe

Ho atlehisa morero oa ho

hatella Ma-Afrika, ho ba a m o h a matlotlo a lefatSe la bona le

ho

ba

fetola

basebeletsi

baphethahatsi

ba

itsebe seo

leng

u

meroro ea sona

ke

ba

lichaba

tse

ling

lichaba tse j o a l o . motheo oa

le

Ho se

mathomo o

u

lokisetsang boinyenyefatso bo runyang holim'a kutloisiso ea hore u karolo ea s e c h a b a se m a e m o n g a tlaase ho a lichaba tse

ling.

Ka tsela e j o a l o

u amohela

habonolo

hore ke tSoanelo ha sa heno s e c h a b a se t s a m a i s o a ke lichaba tse mangata,

ling.

Ha

ho

makatse

haholo a antseng

he

ha

Ma-Afrika

lithuto tsa makhooa,

a

a nka

hore ho furalla s e h a h a b o - o n a ke letSoao la khatelo-pele bophelong. Haeba ho tseba s e h a e n o ke boqaba, ha nke ke phete palenyana ke ena: Ka 1987 'na le letsoalloa la A m e r i k a , Moporofesa William MaClain eo re neng re le barupeli le eena Unifesithing ea Lesotho ra na ra chakela vii

Unifesithing ea Edinburgh, Scotland, moo pejana ke neng ke ithutetse lengolo la Master of Laws teng. Mona re ne re emetse lehlakore la Unifesithi ea Lesotho moralong oa Penal Code ea Lesotho, ha lehlakore la Unifesithi ea Edinburgh le ne le e m e t s o e ke M o p r o f e s a r a A l e x a n d e r M a C a l l S m i t h le J o h n MaClein. M a C a l l S m i t h ke monna eo ha morao a ileng a t u m a haholo ka bongoli bo hloahloa ba libuka. Ka letsatsi le leng ha re m e m e t s o e lijong tsa mantsiboea ha MaCallSmith, John MaClein a tla le buka ea t o n a n a eo a e hlalositseng e le ea leloko la habo. Ba nyakurela buka ena le William MaClain, 'me ba makala haholo ha ba f u m a n a hore MaClein kapa MaClain ke motho a le mong 'me ka bobeli ke litloholot l o h o l o a n a tsa m o n n a - m o h o l o eo bophelong ba hae e neng e le moahi oa Scotland. U ne u ka khahloa ke thabo ea banna bana ba babeli ba m a k h o o a ha ba f u m a n a hore ba tsoa mothapong o le mong! Se neng se ile sa etsahala ke hore ha moloko o mong oa MaClain kapa MaClein o sala Scotland o mong o ile oa fallela A m e r i k a lilemong tse isang makholo a mabeli a fetileng. Ke karohanong ena lebitso le qetelletseng le ngoloa ka mokhoa o sa t s o a n e n g linaheng tseo tse peli. Leha ho l e j o a l o ha ke khutlele morao litabeng tsa pokello ena. Re hakanya hore ke karolo e seng ka holimo ho tselela holim'a leshome ea s e c h a b a sa Bakhoele e hlahang mona. Mabaka a mangata a t s o e t s e n g boemo bona: Ka tloaelo litabeng tsa leloko, Basotho ba ne ba siea basetsana kathoko. Ka lebaka lena karolo ena ha e ea nona haholo kaha mona le mane ba neng ba re neheletsa taba ba sa bue ka basetsana. Empa re entse teko hore re koale kheea ena ka mekhoa e 'meli. Mobali o tla hlokomela hore moo lebitso le leng teng re bontSa hore na morali oa Bakhoele o ile a nyaloa kae. Ho feta mona re bontSa hore na basali ba t s o e t s e n g

Bakhoele bona ba A ie ba tsoaloa ke bo mang. Hona ho phehlotse taba e m a W s a n g ea kamoo Basotho ka moka ba t s o a l a n a n g ka teng. Ntho ea mofuta ona ha e etsahale lichabeng tsa Bokone, Maxhosa le Mazulu. Ka moetlo oa bona batho ba a m a n a n g ka tsoalano leha e kaba hole, ha ba lumelloe ho nyalana. Ho Basotho moetlo o ne o hlile o khothaletse nyalano ea batho ba haufinyane ka tsoalano j o a l o kaha puo ea bona e re "motsoala 'nyale, khomo li boele sakeng". Empa ho feta mona 'ho hloba khoale 1 kapa ho nyala ka lapeng ke ntho e atileng haholo ho Bakoteli le ho bona Bakhoele. Ha motho a bala bukana ena ka leihlo le nchocho o tla ela hloko ka moo 'nete ea taba ena e t o t o b a l a n g ka teng. Khaolo e 'ngoe e teng pokellong ena ke ea likarolo tse ling tsa leloko tseo re hlotsoeng ho hang ho f u m a n a litaba

tsa

tsona.

Masekoane Boroa,

oa

empa oo

Re

Molise

Rametse,

ea

qolla

mona

mongata

re hlotsoeng

tatellano ea 'ona. tlhophiso

ka o

moloko

Lesotho

oa

le Afrika

hd f u m a n a tlhophiso ea

Ho feta mona re hlotsoe ho f u m a n a

meloko

Matube

ea le

iihlooho tse ba

bang

bao

kang

neheletsano

hlalosang e ne e le bara ba Ntsukunyane. tSoanang ha re na leloko la Makoabati,

bo-Seqeta, e

Ka mokhoa o

bara ba Ntsuku.

Kahar'a malapa a hlahang mona le teng ho na le likheo tse kholo e le hobane batho ba bile sechele ho fana ka litaba tse otlolohileng. Tsena kaofela li etsa hore pokello ena e be le khaello, empa re nka hore e tla qholotsa ba nang le thahasello hore m o h l o m o n g ha buka ena e isoa khatisong ea bobeli

ba etse tlatsetso e tla koala likheo

tsena. Basotho ba re ho pheta mehlala ke ho belaela. Ha ke se ke hopotse hore m o h l o m o n g nka etsa mohatlakhoiti p h u p h u t s o n g ena ea leloko la Bakhoele, ke ile ka ix

f u m a n a hore leha m o h l o m o m g pokello ka boeona e le sepheo sa mantlha m o l e m o n g oa ho bolokela meloko e tlang tsoalano ea leloko, mosebetsi ona o ka nontSoa haholo ha mona le mane re ka pheta ka bokhutSoanyane nalane ea ba bang ba banna le basali ba Bakhoele ba hlahang bukaneng ena. Sena se t s o e t s o e haholo ke hobane ke ka seoelo libukeng tseo ho t h o e n g ke tsa nalane ea Basotho u ka f u m a n a n g litaba tseo re buang ka tsona mona li hlahella. 'Nete ke hore nalaneng ea t s a m a i s o le bophelo ba s e c h a b a sa Basotho, Bafokeng ka kakaretso e bile lilSiea tse f a n e n g ka meralo le tataiso eo m o h l o m o n g hoja e se be ka bona, nalane ea Basotho e ka be e f a p a n e haholo ho eo re e t s e b a n g kajeno. Mobali u tla hopola hore o mong oa mehioli ea neheletsano ea taba o tSepahalang ke lithoko. Ke masoabi hore ha ke m e n a h a n a le mehlala ke batla lithoko tsa tse ling tsa likhalala tse hlahang bukaneng ena, boholo ba batho ba neng ba ile ba mpha litaba bo ne bo se bo iketse boea-batho. Ka hona buka ena e sechele t a b e n g ena. Leha ho le j o a l o ke kenyelelitse litemana tse seng kae tsa lithoko tseo re li f u m a n e n g mona le mane. Ke nepo hore ke hlalose hore nakong ea rona tlhopho ea Mokhatlo oa Bakhoele e raliloe bocha ka 1980 ke chacha e ncha, Thaka-tsa-Khoai. Ha boikopanyo bona bo ntse bo hola ba khahla banna ba litaba ba Bakhoele ba kang bo-rangoane Lehloenya Lehloenya le Mabilikoe Mahao, ntate Kokobela Lieta, ntate-moholo Orishele Matete le ba bang, bao kaofela ba seng ba iketse balimong. Ha ho potang hore boikopanyo ba Bakhoele bo ile ba khahla Bafokeng ba bang. Lemong tsa bo-1990 ho ile hoa tsoha moea oa ho kopanya Bafokeng bohle tlas'a mokhatlo o le mong. Banna ba kang bo-Tankiso Hlaoli, Ntahli Matete, x

Raphoka Makara le ba bang ba khathile t e m a e kholo m o h o p o l o n g ona. Boikopanyo bona ba Bafokeng bo bile ba tsosa m a q h a m a le Bafokeng bane ba T h a b a - M o h a l e , Afrika Boroa. Khopolo e bile hore mekhahlelo eohle ea Bafokeng e f u p u t s e meloko ea eona 'me mosebetsi ona o tie o tsoale buka. Ke t§epa hore lipholo ha lia ema ka lijoko har'a tSimo ka mosebetsi ona oa bohlokoa, 'me haufinyane re tla f u m a n a kotulo. Ka tsela ena bukana ena ha se mapomela empa ke pula-maliboho feela le hona ho qholotsa Bafokeng hore ba boee sekoele. Litaba tse ngotsoeng mona li nkiloe m e l o m o n g ea banna le basali ba Bakhoele le ea Basotho ba bang ba nang le tsebo litabeng tsa Bakhoele. Ka mokhoa o k h e t h e h i l e n g ke leboha batho ba latelang: Phatoli M a p e p e Nkhasi, Moramang Nkhasi, T u m a k i Tebele Ramapepe, Ntsukunyane Mphanya, Moahloli Nqosa, T§iu Nqosa, Mahon Souru Masopha, Makhaola Nkau Lerotholi, Tumisang Letsie, ' M a b a l e Ntaote Letsie, Matete Mojalefa Mahao, Foto S e t l o k o a n e Mahao, 'Mankhethoa Sekabatho Mahao, Liketso Sekabatho Mahao, T § o e n e T h e b e Matete, ' M a m p h a n y a Leeto Mafa, T h a b a n g Nkheche Mafa, 'Majakobo Felipi Rannakoe, 'Matebesi Mokoboko, 'Mathuso Ntsetselane, Motlalentoa Mokoai Pitso, ' M a k u t s u p a Pitso, T u m o Nkhethoa Mahao, 'Maseephephe Ntahli Mahao, Mafa Qaba Mahao, Mabejane Mafa, Rannakoe Mafa, T u m o Mafa Mahao, Koenehelo Mafa, Phatoli S e m a p o Leuta, Paki Leuta, Mokhoele Laene Mahao, ' M a s e c h a b a Mahao, Lihlong Mahao, Leronti Leuta, Mabilikoe Mahao, Halifele T u m a k i Leuta, Lesojana T S o e u n y a n e Leuta, Lehloenya NtSito Leuta, Naha Naha, Nt§epase M a k h o a Lehloenya, 'Masetlokoane Makhoa, Lira Makhoa, Lehloenya KokolatSoene Lehloenya, Thaka-Lesetla Lehloenya, ' M a s e e p h e e p h e M a h l o m o l a Lehloenya, M o t h o o a s e b a k a xi

M a h l o m o l a Lehloenya, M a k h o b a l o C h o p h o Lehloenya, 'Mamotloang Naha, 'Masechaba Tgukulu Mahao, 'Malineo T h a b o Mahao, Karolo RatSomo Mahao, 'Matichere Nkhethoa Mahao, Pulenyane Nkhethoa Setlokoane, Mphosi Seepheephe Matete, Orishele Mabilikoe Matete, Nkhasi NtSala, M o k h o e l e NtSala, M o k h o e j a n a NtSala, Paleho Phatoli, Ramookho Phatoli, Sefiri Kata Phatoli, Pulenyane Nkhethoa, Kokobela Lieta le ba bang bao re sa ba bolelang mona. Boholo ba batho bao mabitso a bona a hlahang mona bo se bo ne bo ikele boea-batho kaha pokello ena e nkile nako e telele e ntse e sutsa. Ka hona ke leboha batho bao e seng e le balimo kajeno.

Bafokeng Ho naiane

ke e

ke

hoa

hlola

ho

phethahetseng

tsohle tlhokahalo ea

e-ba

ea

bonolo

Bafokeng.

ho

Kaholimo

Basotho

ho

lingoliloeng nakong tsa seholo-holo

e siile khea e kholo neheletsanong ea taba. nalana ea

bokella

N g o a h e n g - k h o l o oa

Ba ngotseng

bo-19,

nakong

eo re lumelang hore meloko e hokelang ea j o a l e le ea seholo-holo

e

ne

e

sa

phela,

ba j o a l o

ka

moruti

Ellengberger ba bile sechele haholo ha ba fihla litabeng tsa

Bafokeng.

Palenyana e

nang

le

batlang o nong-nonne e f u m a n e h a molomo

ho

mohlakanyana o

lingoliloeng esita

Bafokeng

ba

le

neheletsanong

ea

Thaba-Mohale.

Ke feela ho meloko e tlohang Ngoaheng-

Phokeng,

kholo ea 18 moo litaba tsa mafapha a mang a Bafokeng re li f u m a n e n g li sa phela-phela neheletsanong ea taba. Ha ho t s e b a h a l e hore na Bafokeng ba fihlile Kutung e ka Boroa ho Afrika neng, hona e le ha ba hahlautse ho feta mafatSeng a feng ho tloha MatSeng a Mahalo, AfrikaBohareng.

Ho seng ho tloaelehile ke puo e reng metso

ea bona e Afrika Leboea naheng ea Ekhepeta. Taba ena e

hakangoa

bitsoang

ke

moruti

History

Mohopolo ona o

Ellengberger bukeng

of the

Basuto:

ea

A n c i e n t and

bonahala o s u s u m e l i t s o e

ke

Bibile bukeng ea TSenolo e supa metso ea LefatSe morao

e

le

tjena,

(Archealogy) mapomela lichaba tsa

Bochabela-bo-Bohareng. haholo

tse

leha ekaba

tabeng LefatSe

ena,

hobane

lichaba tsa

Liphuputso

itSetlehileng

ka

li

keke tsa fana

li

totobatsa

e f u m a n e h a Afrika.

hae e Modem.

tsa

Moepollo

ka qeto ea

hore

metso

Ho feta

ea

mona

boithuto bona ba Moepollo bo paka ha libaka tse ngata haholo

naheng ea Afrika-Boroa,

lipakeng tsa

Lekoa

le 1,

Mohokare, !i supa hore li phetsoe ke batho ba neng ba se ba sebelisa tSepe mehleng ea khale-khale. Leha ho le j o a l o ka baka la tlhokahalo ea lingoliloeng tsa linako tseo, ha ho hlake hore na ke lichaba life tse neng li phela libakeng tsena. Bohlokoa ba bopaki bona ke hore, ka thoko ho Baroa le Bakhothu, Afrika e ka Boroa e bile le lichaba tse ling tse phetseng ho eona khale-khale haholo ho feta ka moo ho neng ho hakangoa ka teng ho fihlela morao-rao tjena. Empa hore na lichaba tsena, e ne e le li fe, ha hona mohlaka. Ho hahlaula hoa Bafokeng bao bongata ba bona bo nametseng Lesotho le naheng eo kajeno eleng Afrika Boroa ha ho hlake j o a l o k a hoa liboko tse ling. Ho bonahala hore b o - N g o a h e n g - k h o l o ea 16 Bafokeng ba ne ba phela Ntsoana-Tsatsi, moo eleng ForeistataBochabela kajeno. Ke mona moo Bakoena ba Napo ba ba f u m a n e n g teng, 'me bao ba ipeha tlas'a tataiso ea Bafokeng. Ho tloha mona Bafokeng ba ile ba phasaphasa, ba bang ba phunyeletsa le Natala ha lihlotSoana tse ling li pharalla le boholo ba Freistata ho tla fihla boThaba-Nt§o. Ke lihlotSoana tsena tseo e bileng metheo ea libokoana tseo Bafokeng ba t s e j o a n g ka tsona mehleng ea morao tjena. Mekhahlelo

ea

Bafokeng

Bafokeng ba Lesotho la kajeno ba likhaolo li 'ne: (i)

2,

Ke Bafokeng ba Mphofe. Ho hakangoa hore ke mokhahlelo oa pele-pele oa Basotho oa ho fihla Lesotho la kajeno. Ho hakangoa ha ba fihlile ka linako tse sa f e t a n e n g haholo le mekhahlelo e neng e hlaha Nokeng ea Lethuela, Bokone, ea Maphetla, Mapolane le Baphuthi. Bafokeng bana ba ahile

libakeng tse ka boroa ho naha, T h a b a TSoeu, mesalla ea bona e ntseng e le hona teng.

moo

(ii)

Sehlopha se seholo ka lipalo se libokoana lingata, ke seo kaofela e leng litloholo tsa Mare le Mallane ba Phdle kapa Tlopo. Bona ba ile ba khephoha libokoana tse ' m a l o a n y a n a tse kang Bakomane, Mapulungoana, Maotoana-finyela, Bakhoele, Mahooana, j o a l o - j o a l o . Ke hona s e h l o p h e n g sena moo ho khephohileng Makololo ane a Borotse, Zambia.

(iii)

Mokhahlelo o mong oa Bafokeng ke sehlopha se khaohang morao t j e n a ho sane sa Phokeng ea T h a b a Mohale. Joalo ka bane ba T h a b a - M o h a l e ba ipitsa Llana-Koena kapa Bafokeng-ba-SebolelaKoena.

(iv)

Sehlopha sa bone ke sa Bafokeng ba ha Tjale. Bana ka puo le moetlo e se e le Bathepu. Ke s e h l o p h a sane seo neheletsano e reng hoba ba tlohe Ntsoana-Tsatsi, Foreistata Bochabela, ba tsoile ka Natala ba fohla ho ea fihla KoloneBochabela. Teng ba phela le Bathepu, 'me ba nka meetlo, litloaelo le puo ea Sethepu. Karolo ea bona e fihlile Lesotho ka bo-1850. Khubu ea bona e Quthing, em pa ba f u m a n e h a le ka hare-hare ho maloti, bo-Sehonghong le libakeng tsa T h a b a Tseka.

Ha re khutlele morao ho s e h l o p h a sane se t s o e t s o e n g ke Mare. Mare o tsoetse lihlooho tse tharo: Komane, Ntsikoe le Mangole. Moloko oo eleng khubu ea neheletsano ena o khephoha ho Ntsikoe eo eena a bileng le bara ba bararo: Kalane, Khapelo le Sefiri. Kalane ke ntat'a Lijane. Khapelo e e n a ke ntat'a Nkoanyane ea t s o e t s e n g 'Mope e leng hore ke moholo3,

holo oa Bafokeng-ba-maotoana-finyela. Ha e le Sefiri eena o t s o e t s e moloko o t s e j o a n g ka hore ke Bakhoele. Leha ho se na bopaki bo hlapanyelitsoeng, re hakanya hore leloko la Khapelo le ne le phela Seopi kapa haufi le teng. Seopi ke t h a j a n a e c h i t j a n y a n a eo u t s a m a e a n g b o n a m e l o n g ba eona ha u qeta ho feta motse oa Senekal, u leba Arlington. Re hakanya hore lebitso la Seopi le atileng lelokong la Khapelo le okhiloe t h a j a n e n g eo. Bafokeng

ha ba thella

Basotho ba na le taba ea ho thella. ho t s a m a e a le ho roka liboko tsa bona.

Ho thella hona

Hona ho t s a m a e a

ka mokhoa o tjena: Sebotsi:

U tsoa kae?

Moarabi:

Ke tsoa ha 'Mantilatilane

Sebotsi:

Uajang?

Moarabi:

Kaja

bohobe

Sebotsi:

Ua futsoela ka'ng?

Moarabi:

Ka futsoela ka metsi a pula

Sebotsi se a mo qholotsa: Thella he! Joale ha ba fihla mona mong o t h o t h o k i s a seboko sa habo. Mona re bontSa thelekiso ea tse ling tsa liboko tsa Bafokeng ka mekhahlelo ea tsona. Motho oa Maotoana-finyela o tla re: Ke thellele'ng

ke

le

Mofokeng

finyela Oa maotoana a kaa ka linaleli A kaa k a j o a n g ba tSaane A kaa ka j o a n g 4,

ba molelengoane

oa ' M a m a o t o a n a -

A t h e Mokhoele eena o tla re: Ke thellele'ng

ke

le M o f o k e n g oa ' M a n t s u k u n y a n e

oa Kata Sefiri Bakhoele ba kitima mabitleng Ba batolotsana le ba b a t h a m a h a n a Fokoletsang

Bakhoele

lipolokoe

Hobane ha ba ata ba tla le bolaea Ha Lehooana lona le re: Ke thellele'ng ke le Mofokeng oa Lehooana M a h o o a n a eka

likepolana

Eka nku li nyoloha m o k h o a b o n g Motho oa Mahase o a hasa R a m p e o a n e 0 hasa likhomo, a hase le batho M a k o m a n e 'ona a behe tjena: Ke thellele'ng ke le Mofokeng,

Mokomane

Ke le motho oa ' M a m a r e Rarollang

babo Mare lithapong

Ba rareile ke ho ja hlooho ea khomo B a j e l e hlooho ea khomo e le baena M a p u l u n g o a n a 'ona a re: Ke thellele'ng

ke

le

Mofokeng

oa ' M a p u l u n g o a n a

Phahla Oa ' M a - k h o m o ha e tsoale bosiu Ha e tsoala bosiu b ea hlola E

ka

khona e tsoale

motSeare

bashanyana

ba e

shebile Banana ba e hlabele meluluetsane 5,

Bafokeng

tsamaisong

ea

puso

ea

moetlo

E ne e le tloaelo pusong ea Sesotho hore bana ba marena ba ntsoe metse moo le bona ba tla busa 'me ba iphumanele

bophelo.

Ha

ba

ntsoa j o a l o

ba

ne

ba

t s a m a e a le moifo oa banna ba baholo ho bona le chacha ea bahlankana ba mophato oa bona. Moifo o ne o aroloa ka

mesebetsi

mekhahlelo

ea

ena

nepahentseng

ea

bohlokoa t s a m a i s o n g e

neng

e

ngoana

e

ea s e c h a b a eo

tsepetsoe

morena

-

kholisong

haholo

e

tataisong,

t l h o k o m e l o n g le katlehisong e ntle ea litaba tsa sechaba. Ba

bang

ba

ne

ba

bitsoa

baholisi

kapa

batataisi

ba

ngoan'a morena. 'Me bona e ne e le mahlo a ntat'ae; ba t s e p e t s o e ho bona hore boitSoaro ba hae, esita le mokhoa oo a t s a m a i s a n g tse s a f a h l e n g mahlo.

botho ba hae

litaba tsa s e c h a b a ke

Ba ne ba apesitsoe matla a ho tiisa

kolu - ho khalema boitsoaro ba hae ha bo tsoa taolong. Mekhahlelo e meng eo le eona e neng e khetholohile k A boikarabelo ba eona ka ho f a p a k a n a ke: baeletsi,

liphate,

merao,

maqosa a khethehileng, j o a l o - j o a l o .

Metheo ea puso ea Sesotho e ne e hlomiloe holim'a meralo

e

bophelo neng

reretsoeng

ho

ba

mohloli

le kholiso ea sechaba.

li

amohetsoe

Ntsoanatsatsi

ke

tseo

oa

Mekhoa Bakoena,

M o n g o a h e n g - K h o l o oa

17

katlehiso

ea

le litloaelo tse ha

ba

fihla

ba f u m a n e n g

Bafokeng ba li phela. Le puo eo ha morao e t s e b i l o e n g e le

Sesotho

Bafokeng.

ke

leleme

le

neng

le

buuoa

ena ho ne ho ba file botsebi

'me ka tsela ena lichaba tse fihlileng

bona li

ne li ba hlompha haholo.

hlalosa taba

6,

bona

le bohlale ba bophelo bo

tibileng,

Bafokeng

ke

Ho phela hoa Bafokeng ho holele t i k o l o h o n g

ena

holim'a

ka

mantsoe

merabe

ea

Moruti

ana:

morao ho

Ellenberger o

"...tSusumetso

bochabela

le

boroa

ea ho

Limpopo le

Lekoa e ne e le kholohali.

haholo ke merabe e meng,

Ba hlomphuoa

ka lebaka la hobane e le

s e c h a b a sa khale-khale ebile e le baholoane ba merabe e

meng,

e

bolokolohi.

leng taba Ke

batho

eo ba

bohle

ba

e

amohelang

phuthulohileng,

ba amohele-

hang.

Ba t s e j o a hape ka bohlale le boiphihlelo...

bona

ka

moo

ileng

ba

ruta

Basotho

itlhomphang

ba

ho

feta

kamoo

ka

Re tla

ho tena ba

o

tloaetse.

Liboko tse ling li ba nka e le batsoali ba tsona,

'me barali ba bona ke lithatohatsi hoba basali,

neng

ka

mokhoa

ba

haholo ba

marena a merabe e meng." Ntlha ea bobeli ke hore Bafokeng e ne e le batho ba tsoteletseng seriti sa puso; batho ba toka e t s e p a m e n g meetlong 'me ba sa natse matla le mejo. Ka lebaka lena e ne e le batho ba tSepeloang ho tsitlalla 'neteng m o l e m o n g oa puso e it§oarelelitseng ka meetlo ea sechaba. T s e n a kaofela li tla totobala bukaneng ena hamorao. Ho tla hlaka ka moo ba neng ba khaola likhang t s a m a i s o n g ea sechaba. Hape ho tla hlaka hore ha e ne e se ka bona nalana ea puso ea Lesotho e kabe e f a p a n e haholo le eo re leng lipaki tsa eona kajeno. Ba-'Mamaotoana-finyela E se e le tloaelo morao t j e n a hore meloko e t s o e t s o e n g ke 'Mope oa Nkoanyane oa Khapelo e bitsoe Ba-'Mamaotoana-finyela. Neheletsano e re ka morao ho lefu la 'Mope bara ba hae ba ile ba tseka lefa. Ntlo e kholo ea 'Mope ke eo ho t s o a l o a n g ho eona Motanyane, ha ea bobeli ea Mofoqoi, ho t s o e t s o e Makara le baena. Ho thoe boholo ba leruo la 'Mope bo ne bo le ntlong ea bobeli kaha ' M a m a k a r a e ne e le ngaka ebile e le serokapula. Ka bongaka bona ' M a m a k a r a o ne a bokeletse leruo le le ngata. 7,

Ha qhoma lefa.

'Mope

a

lipakeng

se

tsa

Joalokaha

a

ile

balimong

Motanyane

Sesotho

se

le

re

qhobeshano

Makara

"malapa

ea

ho t s e k o a

ha

a jane",

tharollo ea re e mong le e mong a hape lefa la ntlo ea bo. Hona hoa etsa hore Makara a je lefa le lengata. Taba ena ea se eena a

ke ea

loha

khotsofatsa

leqheka

la

ho

moholoane oa utsoa

hae.

likhomo tsa

'Me

moena.

Neheletsano e re likhomo tsa Makara li ne li fula phuleng ea

Mohobollo

(Levi's Nek),

e

ka

boroa

Leribe,

ho

kajeno.

moo e

leng

ha

Nkhasi

Ho thoe mehleng eo phula

ena e ne e aparetsoe ke lehlabathe la mahoholi a noka. Ba-Motanyane

bao

ka

nako

Khanyane ba inehakanya;

eo

ba

neng

ba

ba tSela nokana,

ahile

ba khanna

likhomo tsa Makara moo li neng li ntse li fula teng, ba nt'o leba boroa moo ba t s o a n g teng. likhomo mohlala,

E le ho lahlisa beng ba

ha ba fihla lehlabatheng ba checha ka

santhao sa mokana ba ne ba t s a m a e a ba ntse ba lebile bokone. morao

Ke moo ha beng ba

bonang

lehlabathe

ka

mehato

lirethe

maoto o c h e c h a n g ba

ba likhomo ba sala mohlala

'me

e

ea

maoto

e

pakahatsa

eseng

o eang

pele -

sala

morao,

'me

finyelang.

Ba

Motanyane,

ba mo phalalisa,

rafotseng

motsamao

oa

maotoana a ba

futuhela

ba hapa likhomo,

ba boea

sekoele le tsona. Ho thoe ke ha Motanyane a baleha Leribe a tSabela moo ho t h o e n g ke Ha Motanyane s e b a k e n g sa M o k e m a kajeno.

Meloko

metsaneng ea bang

ba

Lesotho.

8,

hore

le

hae

e

Ha Motanyane

pharalletse

Makhaleng, ka

ea

bo

libakeng

Ha tse

ntse le

e

ahile

Ha Meshaka,

Koporala, ling

hona

tse

Ha

moo ha ba

Moshe

ngata

ka

kahar'a

Ho tloha ka nako eo Ba-Motanyane ba s o n g o a ke

Bafokeng

'ba-'Mamaotoana-finyela\

Ha

morao e bile tloaelo ho akaretsa moloko oohle oa 'Mope tlas'a

seboko

sa

'Ba-'Mamaotoana-finyela\

Ha e le Makara eena e bile e mong oa marena a pele ho Lifaqane a ileng a ipeha tlas'a Moshoeshoe. Ho thoe ka nako e 'ngoe Makara o e a meme s e c h a b a sa morena ea bitsoang Ntitana eo e neng e le moahisani oa hae hore ba tlo hela mosea o lohang lisiu. Ha ba Ntitana ba sa ile le khongoana holimo ba ntse ba hela mosea, batho ba Makara ba futuhela likhomo tsa ba ha Ntitana, ba li hapa. Ntitana a iphetetsa ka ho hlasela Makara. A bolaea batho ba bangata ba Makara hoo Makara a bileng a ISabela tSireletsong ea Moshoeshoe. Ho tloha mehleng eo Makara ea e - b a motho oa M o s h o e s h o e . 0 falletse le M o s h o e s h o e ha ho uoa T h a b a Bosiu, 'me ea eba e mong oa baeletsi ba M o s h o e s h o e ba ka sehlohong. T h a b a - B o s i u motse oa Makara o ne lutse ka holim'a khoro e bitsoang ea Makara. Makololo Makololo ke s e c h a b a sa Bafokeng se neng se etelletsoe pele ke Sebetoane. Nakong ea Lifaqane Sebetoane le s e c h a b a sa hae ba tlohile bohareng ba naha eo e seng e le Foreistata kajeno. Moo a hahotseng teng o tsamaile a qhala lichabana tse ling, a hapa tse ling mona le mane a lebile bokone bo isang mpeng ea Afrika. Ha a le moo kajeno e leng bohareng ba naha ea Botswana o ee a f u m a n e Sechele, morena oa Bakoena, a tSoeroe ke s e c h a b a sa hae se neng se mo qosa ka ho se itlhomphe, se re o kena malapeng a banna ba bang. Ke moo S e b e t o a n e a ileng a lopolla Sechele, 'me sebaka seo sa bitsoa 'Molopolle' ka lebaka leo. Ke ona motse-moholo ona oa Bakoena, oo le kajeno o t s e j o a n g ka puo ea S e t s w a n a e le Molepolole. 9,

Ke bona Bafokeng bana ba S e b e t o a n e ba fileng phororo e t u m m e n g e moeling ea Z i m b a b w e le Z a m b i a lebitso la Mosi-o-a-Thunya. Hoba a fihle boroa ba Zambia, S e b e t o a n e a hapa naha e t s e j o a n g e le Borotse. Babusi ba moo ba phaphatheha ba tSabela Congo. S e b e t o a n e ea e-ba mobusi ea hloahloa oa naha ea Borotse 'me ka eena puo ea Sesotho ea tsetela metso ea eona naheng eo. Leha ho le j o a l o S e b e t o a n e a timela ka 1855 'me morali oa hae, ' M a m o c h e s a n e , ea e-ba motSoareli pusong nakoana. Ho hloka t§ebelisano kahar'a ntlo ea borena hoa fa beng ba naha monyetla oa ho t s o h e l a Makololo matla, ba bolaea banna le bana ba ba tona 'me ba khutlisa puso ea bona e neng e qheletsoe kathoko ha Bafokeng ba fihla. Ha e le puo le meetlo tsona tsa sala li supa hore mohloli oa tsona o Sesothong ho fihlela kajeno.

10

Bakhoele Ha u t s a m a e a ka tsela ea makoloi e hlahang boroabochabela

e

bophirima,

hlahang

Ficksburg

u

leba

u tla feta motsana oa Rosenthal.

furalletse motsana ona

u

le

haufinyane

bokone-

Ha u se u

le oa Senekal

lihlaba ke tseo kapele ho uena. Se seng se s e b a k a n y a n a letsohong

le

letona.

letsohong

le

letSehali

Sona se

bitsoa

Kurutlele.

seo tsela e fetang

Se

ka

moslkong

oa

sona ha motse oa Senekal o lutse b o n a m e l o n g ba phula ea sona,

se

bitsoa T h a b a - K h o e l e .

Lipakeng tsa

lihlaba

tsena tse peli, t h a j a n a ke eo e chitja eo ha u se u kene t s e l e n g ea makoloi e lebang nq'a Arlington u fetang pel'a eona lipakeng tsa Kurutlele le bitsoa

Seopi.

Ke

sehlaba

moloko oa Sefiri seboko sa

Khoele. T h a j a n a e na e

sena

sa

Khoele

Ba-Khoele.

bolela hore Sefiri o ne a phela T h a b a - K h o e l e . lena s e c h a b a se

neng se

phela

'Bafokeng-ba-Thaba-Khoele' bokhutSoanyane.

Khopolo

fileng

Ka lebaka

mona sa tsejoa e

kapa ke

se

Neheletsano e

hore

'Ba-Khoele' ba

phetse

le ka

mona

N g o a h e n g - K h o l o oa 17 ho isa m a t h o a s o n g a oa 18. Makoabati Ka nepo Bakhoele ba baholo ke ba bitsoang Makoabati. Neheletsano e re bara ba baholo ba Kata, mora oa Sefiri, Ntsuku le Ntsukunyane e ne e le maeolana. Kaha Ntsuku e ne e le leoelana le leholo ka moetlo e ne e le eena hlooho 'me a tSoaneloa ke tlotla le t l h o m p h o mererong ea leloko. Eka q a b a n g e hlahile kamor'a hore Kholu, morali oa Ntsukunyane, a $hobele le M o k h a c h a n e Peete. Sena se e t s a h a l a e le ha litherisanong tsa leloko, tseo Ntsuku a neng a bile le seabo ho tsona, ho ne ho lumellanoe hore Kholu o 11,

nyalana le monna e mong oa leloko ea bitsoang Lesia. Ho thoe ha a utloa taba ena ea chobelo, Ntsuku a halefa, m o h l o m o n g a lumela hore ebile morero oa moena ho tsoa tlaase qeto ea lelapa. Ho thoe ke moo Ntsuku a ileng a re ho hlakile hore leloko ha le mo nke e le letho. Ke moo Ntsuku a itSekang t h a j a n a , h a m m o h o le c h a b a n a sa hae a haha thokoana. Neheletsano e re e tla re ha Bakhoele ba bang ba ba chaketse moo, ba f u m a n e ba s o s o b a n t s e lifahleho e le ho bontSa nyeliso. Ka Sesotho sa ' M a k o o m a ho ne ho thoe ba 'koabatile'. Ke tloaelo ena e ileng ea fa moloko oa Ntsuku lebitso la Makoabati. Le bona ba qeteletse ba se ba ipitsa ka lona lebitso lena. Bakhoele bana ba Makoabati ba f u m a n e h a libakeng tsa Matsieng, Matelile, Ha Maama, S e h o n g h o n g le MatSekheng. Pokello ena e phethetsoe re es'o f u m a n e manollo e otlolohileng ea leloko leo le t s o e t s o e n g ke Ntsuku.

Ho

tloha

thomehang

nakong

ka

Moshoeshoe,

eo

Lifaqane Bakhoele

sechaba

sa

mathoasong ba

bile

le

a

Basotho

se

boetapele

ba

seabo

popong le t s a m a i s o n g ea litaba tsa sechaba.

se

seholo

Ho tloha ha

puso ea M o s h o e s h o e e qala ho tiea-tiea ka Lifaqane, sale

Botha-Bothe,

Morena

Seeiso,

Sesotho.

Moetlo oa

apesa banna ba tataisa

ho

ngoana

fihlela

Bakhoele borena

e

morao-rao bile

ba

pusong

lit&iea tsa

ha Mokoteli

e

a ea

puso

ea

bile

ho

litaba ba Bakhoele boikarabelo ba ho morena

ha a se

a

ntSuoe

motse.

Ka

lebaka lena ha ho le ea mong oa marena a ha Mokoteli pusong

ea Sesotho ea mehleng

eo ea

kileng a beoa

pusong a se tlas'a leihlo la Mokhoele, e ka ba malom'ae, motsoalae

kapa

matsoa-thaka

le

eena.

Ha

ho

na

tlhaloso e qaqileng hore na ke hobane'ng moetlo-tloaelo 12,

ona o bile teng. o

re

ka

nako

Moshoeshoe. pusong

ea

M o n n a - m o h o l o Mahon Souru e 'ngoe

Makara o

Makara a re Moshoeshoe

Bakhoele e se e

leha e pele,

kile a

ipelaetse

maketse

hulang

ho

pele.

ke

oeng".

ua

lebala

hore

Bakhoele

ke

bona

Ho thoe*

M o s h o e s h o e a mo araba ka hore: "E, ua bolela. se

ho

le eena ea keneng

o

le bona ba li

Masopha

Feela u

bo-Masikara-li-sa-

Ha re a f u m a n a tlhaloso e qaqileng ea polelo ena

e thata.

Mohlomong

Moshoeshoe o

Bakhoele ba t s o e t s e 'm'ae.

E

ne

a

bolela

hore

kaba ka Masikara-li-sa-

oeng o ne a hlile a bolela eena mosali eo ea ileng a mo sika.

Leha ho le j o a l o ho hakangoa hore nyallano pakeng

tsa Bakhoele le Bakoteli; hoa

Bakhoele

litabeng,

ho t s e p a m a t o k e n g ba sa

natse

ho

le 'neteng

ba 'bo-ngoai-

ngoai o ngoaea morena qoqotho' ke mabaka a entseng hore ba tSepeloe boikarabello bona bo khethehileng. Ha ba* ipolela Bakhoele ba re ke 'Batho ba ' M a n t s u k u n y a n e oa Kata'. Kata eo ke mora oa Sefiri mora oa Ntsikoe mora oa Mare a Phole. Bara ba Kata e bile Ntsuku, Ntsukunyane, Matube, Molise le Ntahli. N e h e l e t s a n o e re Ntsukunyane e ne re ha a ipolela a re: Ke Khutleli ea Mabatla A lahlehetsoeng

ke litsela tse eang

mahahabo 'ona

A

E re a k h u t l e l t f o 'na a li f u m a n e Meloko

e

latelang

ke

e

tsoetsoeng

ke

eena

Ntsukunyane le Ntahli.

13,

Makakane

Ntsunyane

RatSiu kapa Makakane ke eena mora oa Ntsukunyane ea ileng a tsebahala haholo. Neheletsano e re o ne a e-na le baholoane ba hae, 'me re fuoe mabitso a bo-Seqeta, Halahala, Pheko (Rametse) le ba bang. RatSiu o ne a tsoaloa le likhaitseli, Kholu le Mpolelo. Kholu o ile a nyaloa ke M o k h a c h a n e Peete, 'me ke eena ea t s o e t s e n g Motsielehi, mosali e moholo oa Mahao, Lepoqo ( M o s h o e s h o e ) , Makhabane le Posholi. Kae-kae moruti

Ellenberger o ngola t j e n a ka RatSiu:

"Ha a khathetse ke borena a bo fetisetsa ho mochana oa hae".

Ho pakahatsoang ke lingoliloeng tsohle tsa nalane

ea t s a m a i s o

ea

puso

Lesotho

ke

hore

RatSiu

e

bile

monna eo ba bang ba batoloki ba ho bitsang t o n a - k h o l o pusong

ea

Moshoeshoe.

morao t j e n a botoloki

bona

Mohlomong

tsamaisong

ha

le 'nete.

bo hole

tsa

Empa

t s a m a i s o n g ea Sesotho boemo ba RatSiu e ne e le ba Motataisi

oa

Morena.

khetholohileng,

Bona

e

ne

e

le

boemo

bo

bo ka holimo ho ba Baeletsi ba Morena.

Boemo ba mofuta ona ha bo eo pusong tsa makhooa. Ho

feta

mona

Thompson 1786-1870,

RatSiu

bukeng e

ne

e

M o s h o e s h o e a etile. mesebetsi hlalohanya.

e

'meli

o

ea

hlalosoa hae,

e-ba

eena

hape

ke

Moshoeshoe

Leonard of Lesotho,

MotSoareli-pusong

ha

Ke ho bolela hore o ne a kopola eo

puso

ea Sesotho

e

neng

e

e

Re tla hlokomela hape hore RatSiu e ne e se

thatohatsi ea baruti. Ba ne ba sa phetse ho lla ka hore ke eena ea thibelang meetlo ea Sesotho.

M o s h o e s h o e ho sokoloha le ho lahla Baruti ba ne ba sebetsa ka thata ho

felisa meetlo le litloaelo tsa Basotho.

Ba mpa ba f u m a n a

RatSiu e le tSitiso e kholo mererong ea bona. 14,

Ba ne ba

mo hlalosa e le 'motsitlalli' e moholo. hore

liteko

tsa

bona

tsa

ho

Ba ne ba lumela

sokolla

Moshoeshoe

li

nyopisoa ke RatSiu. MOLOKO

OA

MAKAKANE

Lapeng la pele (1) TSiu (5)

(2) M p h a n y a (3) Malitsane (4)

Kuputsoana

Hlapa

Lapeng la bobeli (1)

Nqosa

2 Tsiu Makakane (1)

Qobete

(2)

Molise

(Gedione)

(3)

Rikabe

(4)

Mokotjo (5) One 3

QOBETE

TSIU

(1) Mohau (2) TSiu (Joseph) (3) Kabelo (4) George (5) M p h a n y a (6) Malefane (7) Taelo 4

Mohau Qobete (1) Elia (Malitsane) (2) Mashea (3) Molise TSiu Qobete (1) Marikhoi (2) T h a b o (3) Qobete tA A q i f e a Mphanya (1)

A

) Oshene (3)

Letang

(4) Tankiso

Qobete

Makolo 15,

Malefane (1) 5

Qobete

Nqosa

Mashea

Mohau

(1) Joase (2) Mahao (3) Taelo Molise (1)

Thabo

6

Mohau

Pelaelo 73iu

(1) TSiu

(2)

Kabelo

Mphanya

(6)

Makakane

(3)

Malefane

(4)

Mohau

(Leabua)

TSiu T h a b o (1) Qobete Kabelo T h a b o (1) Marikhoi Letang Kabelo (1) T h o l a n g Nqosa Malefane (1) Q a m a k o (2) M a k a k a n e

3

RIKABE

TSIU

(1) M a k a k a n e (2) T u b (3) Phoka (4) Tseko 4

M a k a k a n e Rikabe (1) Rikabe

5

Rikabe M a k a k a n e (1) M o h a u (2) Makakane (3)

6

Komotanta.

Mohau Rikabe (1) Rikabe (2) Chakelo (3) Mashea M a k a k a n e Rikabe (1) Troop (2) Tulo (3) Mokhathatsi

16,

(5)

Komotanta Rikabe (1) Mohlalefi 7 Rikabe Mohau (1) Tankiso (2) M o h a u Chakelo M o h a u (1) 'TSiu (2) M o h a u Mokhathatsi M a k a k a n e (1) Malitsane

2

Mphanya

Makakane

Lebitso la M p h a n y a la tsoalo ke Korotsoane. M p h a n y a (Mophanya) e ka ke lebitso la lithoko kapa libopeho tsa botho tseo a neng a e-na le t s o n a " M o p h a n y a oa khotla". Ho thoe ha a le khotla o ne a sa n g o a e - n g o a e motho e mong qoqotho. Ha mang kapa mang esita le morena a entse phoso o n'a mo phanyaola feela. 0 n'a toba 'nete le toka feela. Ha a tloha T h a b a - B o s i u e ka ka o ntSitsoe le morena M a s o p h a ha moholoane oa hae TSiu a fie a tsoa le Letsie. Hoba a be ha Masopha, eaba ho q h o m a ntoa lipakeng tsa Molapo le Batlokoa. Molapo a kopa M a s o p h a hore a mpe a mo romelle mohlabani ea ka t s e b a n g ho laola mabotho a ntoa. M a s o p h a a romella Mphanya. Batlokoa ba hloloa, 'me ba hapeloa likhomo. Karolo ea khapo eo M p h a n y a a neng a lokela ho e isa ho Masopha, a be a se a theha A riotse ka eona TSifali-mali, Ke hona moo mora oa hae e moholo, Monyatsi a hlahetseng teng. Mabotho ao Mphanya a neng a loana ka 'ona h a m m o h o le malapa a 'ona a be a se a mo apara e le morena oa bona. Ka tloaelo morena o ne a hlabela mabotho a hae, a a fepa. Neheletsano e re e tla re ha Molapo a hlaba likhomo tse tharo, Mphanya eena a hlabela mabotho a hae likhomo tse 'ne; ha Molapo a hlaba tse 'ne, Mphanya a hlabe tse hlano. Ba phehisana khang j o a l o ho fihlela Molapo a h l o k o m e l a hore Mphanya o tla qetella a mo amohile sechaba. Eaba Molapo oa mo leleka. Hoba a tebeloe, Mphanya a iSaba ho khutlela ha Masopha, esere Masopha a mo bolaea ka lebaka la hobane a sebelisitse likhomo tseo a neng a lokela ho li isa ho eena. Hape a belaela hore Masopha e ka 'na eaba h'a t h a b i s o a ke boitSoaro ba hae ho Molapo. 18,

Ka hoo M p h a n y a a khanna likhomo tsa khapo ea hae a e a j a k a MatSekheng, ha bana ba Makhabane. Ha a se a j a k i l e ka likhomo tseo tse ngata, a beha motse oa hae tlas'a lilomo ho tloha ka bochabela, moo ho ileng hoa bitsoa Mapoteng ho fihlela moo e leng khoro ea likhomo tse nyolohelang ka s e h l a b e n g pel'a m a h a h e n g ao moraonyana a ileng a tsejoa ka hore ke a 'Momo. Meraka ea likhomo ea e-ba ka s e h l a b e n g moo e leng metse kajeno. Ea e-ba morena oa bobeli ho Peete ha oa boraro e bile Mokaoli. M p h a n y a o ile a loana ntoeng ea Senekale ka 1854 ha a tla bolaea mosali oa moruti oa lekhooa, 'Jevrou'. Mphanya ha a botsoa hore "Hao Mphanya, uena u se u bolaea le mohats'a moruti?" A araba lithokong tsa hae a re: Ha ke a mo lata lapeng la hae, Ke kopane le eena moleng oa ntoa, A le thebe a bile a le khohlopo ea marumo. Ka ntoa ea Berea ha mabotho a Basotho a hlola a Manyesemane, M p h a n y a le ba bang ba hlobolisa masole a m a k h o o a j u n i f o m o . M p h a n y a a e apara, a be a se a leba kerekeng 'me a f u m a n a e se e kene. A kena a se a iterekile a pokothetse, empa a shebisitse lichonopo kamorao ka ho se li tSepe esere tsa mo etsa hampe mahlong a lingoetsi le basali ba ka kerekeng. Nakong ea ntoa ea Peete le Masopha, ntoa e t s e j o a n g ka hore ke ea Lerakong, kaha motse o ne o tinkelitsoe ka lerako la majoe a morallana, M p h a n y a e ne e le molaoli oa mabotho a ileng a sireletsa Mofumahali 'Maloela Peete. M a s o p h a a hapa naha eohle ho ea fihla ha Lebese kajeno 'me mabotho a hae a lika-liketsa motse oa ha 'Maloela ka sepheo sa ho hapa eena Mofumahali 'Maloela hobane ha ho ne ho ka hapuoa mofumahali, naha eohle e ne e se e hapiloe. Mphanya 19,

ka lebotho la hae la Lipekeula a e hlanaka senna ho fihlela mabotho a M a s o p h a a ba a baleha e le bo"Libononyana, motho oa Masopha a tlola pere e ntse e matha; ke e-loa a li s u o a - s u o a a e-ea le thota." Ke ha kamorao ho ntoa ena eo Mphanya a qhalileng mabotho a M a s o p h a a ileng a ithoka a re: Mohale oa MatSekheng

Pekeula!

Poho ea s e c h a b a sa mora Mokhachane; Ho hoela ha eona e - e a kopakanya; E hoela tse tona le tse tSehali. Mohale oa 'Maloela ka e loana, Mphanya lula u hlabane haholo; Le re ke lule, ho tie ho loane m a n g ? M o n o n g o a h a ho ea hlabana bafihli, Ha bahale ba bocheng e le lihole Nthoana tse busoang

ke moroko;

U ka 'na utloa mohla majoala Ba re:

Re sa tla le shoela!

Mohlang oo tsa matha Litlhakola! Tsa ba tsa e - k h a makoeba ka libono Bahale ba Peete ba khale-khale, Banna ba meno a ISoeroeng ka bolele; Banna ba lipolou phatleng. Mphanya a re:

Le ea kae le sihang 'Maloela?

Ha le re ke balehe 'Maloela o tla sala le mang? Mohale oa 'Maloela ka iphara, Ka lula petleke, ka lula sesali; Mohale oa Kana o ntse a lla, 0 ntse a 1Sela morena ka meokho! 20,

Mohla ntoa eo ha bolaoa batho! Bo-Khotso

morena oa

Letebele,

Oa Ha Peete. Batho bao ke bana: Letjoko, Tabaphe,

Sepheko

SekantSi,

Mahaonyana;

Mahao,

N t j a n y a n a a bolaoa NtSirele. Mafolo mora M o k h a j o a a fofa! Joaloka

nonyana:

Atloha

Mapoteng

A ea lula

Popopo,

Nokong.

Ho bara ba M a k h a b a n e ha bolaoa Ramakoro

le

Khomo-ea-leburu

Ho tloha ka ntoa eo ea Lerakong M p h a n y a a tsejoa ka hore ke mohale oa 'Maloela ka ha a ile a pholosa 'Maloela.

Ka tlholo ea ntoa ena ea Lerakong eaba naha

ea MatSekheng e pholohile.

Hoja ha se ka eena sebaka

sa MatSekheng e ka be e le sa Lioling, Mphanya ntoeng

o

ea

loanne Molapo

lintoeng le

tsa

Batlokoa,

ha Masopha.

Berea, ea

Senekane,

Seqiti

le

ena

ea

Lerakong. Malitsane

RatSiu

Malitsane mong

oa

tokoloho

RatSiu,

bathei ea

ba

Lesotho

setloholo

sa

Mphanya,

mokhatlo

oa

pele

pusong

semane.

Mokhatlo

etelletsoe

pele ke Josiele

nehe

ona,

Lefela tlotla e

ea

Lekhotla Lefela.

lekaneng

o

bokoloni la

ba

Bafo,

e

Manyeo

Basotho ha

leha 'nete e

ebile

loanelang

le

ne

o

ba e-s'o hore

ke

eena le Lekhotla la Bafo ba t s o s i t s e n g moea oa boitseko pusong

ea makhooa.

Lekhotla la

Bafo e

bile

lehokela

nalaneng tse peli tsa leeto la Basotho la boikemelo e le 21,

sechaba. ea

Karolo ea pele ea nalane ena ke e ka bitsoang

Thibeli'.

Mona

Basotho

mekhahlelo ea makhotla a

ba

e

hlanakile

makhooa

ho thiba

(Manyesemane

le

Maburu) hore naha ea bona e se haptjoe. Thibeli e kupile ho tla

ka

bo-1840

ha

Maburu

a

kenella

bohareng

ba

naha eo kajeno eleng Afrika Boroa. Thibeling Basotho ba ne ba etelletsoe ke marena a moetlo. putlama

kamora'

Ntoa ea

Seqiti

Thibeli e ile ea

(1865-68).

Ka

lebaka

lena Lesotho la fetoha koloni ea M a n y e s e m a n e ka

1868

e le ha boholo ba naha ea bona bo se bo hapiloe ke Maburu.

Mokhahlelo

oa

bobeli

oa

nalana

e

bile

oa

Boitseko ba Tokoloho. Mokhahlelo ona ke 'ona o ileng oa lebisa boipusong. e khakotseng

Lekhotla la Bafo e bile pula-maliboho

karolo ena ea nalane hoba le t h e h o e ka

1919 boetapeleng

ba Josiele Lefela.

J o a l o k a h a re se re boletse Malitsane RatSiu e ne e le e mong oa bathehi ba Lekhotla la Bafo, ebile e le mongoli oa lona. Bathehi ba Lekhotla la Bafo ha morao ba ile ba qabana ka maikutlo holim'a mekhoa, matsapa le maqiti a ka sebelisoang ho ntSetsa boitseko pele. Ke moo Malitsane a ileng a tsoa Lekhotleng e le hobane a lumela hore matsapa a lona ha a na matla a ka hlolang puso ea M a n y e s e m a n e . Ka 1922 Malitsane a theha mokhatlo o mong o bitsoang Lekhotla la Toka. Lekhotla la Toka le ne le lumela hore Basotho ba na le tokelo ea ho sebeiisa meiamu eohle, esita le likhoka, letSolong la bona la boitseko. Neheletsano e re ka nako e 'ngoe M a n y e s e - m a n e a khaoletsa lengolo la Malitsane le ngoletsoeng balateli ba hae. Lengolo le hlalosoa le ne le laela balateli hore ba tsohele makhooa matla; ba a bolaee. Ha Malitsane a se atSoeroe ka litaba tsa lengolo, a qosoa 'me a hlaha kapele ho 'maseterata. Ke moo lengolo leo e neng e le oona mooko oa qoso le ileng la balloa lekhotla. Malitsane a kopa hore a ke a fuoe 22,

lengolo a tsebe ho ikholisa le eena hore tse baletsoeng lekhotla e tela e le tse ngotsoeng lengolong. ' M a s e t e r a t a a lumela, lengolo la nehoa Malitsane. Ho thoe Malitsane a nyakurela lengolo sa mokana a le bala. Kapele-pele a le sobukella, a le akhela ka hanong a ba a le koenya. Ka ho etsa j o a l o eaba bopaki bo senyehile 'me nyeoe ea qhaloa. Ntsukunyane

Malitsane

Ntsukunyane, mora oa boraro oa Malitsane, e bile e mong oa banna ba ka s e h l o h o n g mokheng oa Mahatammoho (Basutoland Congress Party). Kamora' teko ea ho liha puso ea Basotho National Party ka 1974, litho tse ka s e h l o h o n g tsa M a h a t a m m o h o li ile tsa tSabela linaheng tse kantle. Ntsukunyane ebile e mong oa bona 'me a phela Z a m b i a le Botswana. Ho khutleng hoa hae ka 1990 ha tharollo ea qaka ea lipolitiki tsa naha e fihleloa, Ntsukunyane e bile mongoli e moholo oa M a h a t a m m o h o . Hoba BCP e hlole likhetho tsa 1993, e bile letona la pele la temo pusong ea M a h a t a m m o h o . MOLOKO Lapeng (1)

OA

MPHANYA

la ' M a m o n y a t s i Monyatsi (2) Thekiso (3) Nkatelle

Lapeng la ' M a k o l o j a n a (1) Kolojane (2) Tabile Lapeng la ' M a l e b o n a (1) S e m a n e (2) Lebona (3) Moru (4) M o k h o t h u (5) Koili Lapeng la ' M a m o t u m i s a (1) Teboho (2) Kelello (3) Toropo (4) Ngaka Lapeng

la 'MantSenki

(1) NtSenki (2) Lira 23,

Lapeng

la ' M a m a s u t u

(1)

Masutu

(2)

Masimphane

(3)

TSekeli

(4)

MotSetSele Ntlo ea ' M a m o n y a t s i 3

Monyatsi (1)

Lebeha (2)

Thekiso (1)

Mphanya

Mphanya

Ntsukunyane (2) M o h a k a (3)

Nkatelle (1)

Mohau

Lebeha (1)

Mohakanyane

Mphanya (2)

'Mamotlatsi (4) 4

Liteboho (Luka) (3) M p h a n y a

Mosehle

(Ramapulane)

(3)

Ntsopa (5) T i k o a n e (6) ' M a n k o n e

Monyatsi

Mphanya

(2)

'Makena

(3)

Molise

(Gedion)

(4)

Makhale Liteboho (1)

Monyatsi

Kefuoe

Mphanya

Monyatsi

(1) Sehlopha (2) TSokolo (3) TSeliso (4) Tebelo (5) Lipuo Ntsukunyane

Thekiso

(1)

Malefatsane (2)

Chele (3) Thekiso (Sepechele)

(4)

Moramang

'Malupane

(5)

'Mamotsoantoeng Mohaka (1)

(8)

(6)

'Manqheku

(7)

KhantSo

Thekiso

Makakane

S o s a n n a (5)

(Sakaria) Nthusuoa

(2) TSeliso

(3)

Ntjeni

(4)

Mosehle (1)

Nkatelle

Nkatelle

(2)

'Mantsopa

(3)

'Mankone

(4)

'Masekoai

(4)

'Makutumane 5

TSokolo

Mphanya

(1) Tlall (2) 73iu (3) Makhala TSeliso (1)

Mphanya

Ntsukunyane

(2)

S e e p h e e p h e (5) Malefetsane (1)

(3)

(6) ' M a k e f u o e

Ntsukunyane

Mpereko

Makakane (1)

Liteboho

Monyatsi

Mohaka

Habofanoe

Lieketseng

(5)

Litlhajoa (8) Nkatelle

(2)

Ntsukunyane

Ntsotiseng

(6)

(3)

Mohaka

(4)

'Mantsukunyane

(7)

Likhapha

Mosehle

(1) Monyatsi (2) M o h a u (3) NtSopa (4) 'Mamotlatsi 6

Habofanoe

Makakane

(1) Thekiso

(2)

(5)

Napo (3)

Malefetsane (4)

'Makena

Ntjeni (6) 'Mapereko Mohaka M a k a k a n e

Lapeng la pele (1) Molise (2) Mphele Lapeng la bobeli (1) Sakaria (2) Nqosa (3) Refeletsoe (4) Ledto Monyatsi

Nkatelle

(1) Mosehle (2) Mohau

Khahliso

Mosehle

(1) Mafa 25,

Ntlo 3

labile

ea

'Makolojane

Mphanya

(1)

Malitsane

(2)

Salmone

C h o b o k o a n e (5) Tole (6) 4

(3)

Tomase

(4)

Rikabe (7) 'Nyali

Malitsane Tabile (1)

Mphosi

(Ramapepe)

(2)

Simone

(3)

Ntsuku-

nyane (4) Mahao (5) Teboho (6) 'Mabale (7) Chobokoane

Fiorina

Tabile

(1) Mohaka (Clementi)

(2) Teko (3) ' M a m o k h a j o a

T j l e Tabile (1) MotSilisi 5

Mphosi (1)

Malitsane

Paleli

(2)

RatSiu

(3)

'MatSiu

(4)

Kekoetse

(5)

Kefiloe (6) 'Nyali Simone Malitsane (1) Toropo (2) Tole (3) Motumisa Ntsukunyane

Malitsane

(1) Tlotliso (2) Tsiu (3) Topollo (4) Tabile Mahao (1)

Malitsane

Rikabe

(2)

'Mabatho (6) Teboho

Kata

(3)

'Maelia

(4)

Thato

Kholu

Malitsane

(1) Mpoi (2) Mpinane (3) MotSilisi (5) Katleho 6

Paleli

Mphosi

(1) Matete (2) Mabela Tlotliso

Ntsukunyane

(1) Ntsukunyane (2) Matube

26,

(5)

73iu

Ntsukunyane

(1) Lehloenya (2) Topollo (1)

Ntsukunyane

Mpolelo

Rikabe (1)

Ntjoetso

Mahao

Mahao Ntlo ea 'Malebona

Lebona

Mphanya

(1) M o k o a t j a (Josefa) Moru (1)

Mphanya Chele

(Rantsemane)

Maleshoane Mokhothu

(4)

(2)

'Mamochona

(3)

Nthoateng

Mphanya

(1) Molefi Koeli

Mphanya

(1) Mohau (2) Mphanya Ntlo ea Teboho

(3) Tsietsi

'Mamotumiso

Mphanya

Lapeng la pele (1)

Mokhoele

(2)

Khathatso

(3)

Sekobotela

(4)

Molise (5) 'Matefelo Lapeng la bobeli (1)

Leqeme

(2)

Malepa

(3)

Mpao

(4)

Motsoakha-

bong 27,

Kelello (1)

Mphanya

Botoko (2)

Khoroneri (3) M o s e m a k o (Saba)

(4)

'Mamohlabatsane Toropo

Mphanya

(1) Pheko (2) Moliehi (3) T h e r e s i a Ngaka

Mphanya

(1) M p h a n y a (2) Tabile (3) Teko Mokhoele

Teboho

Lapeng la pele (1) Mahao (2)

Pusetso (3) 'Matefelo (4) Makhala

Lapeng la bobeli (1)

Pheta (2)

Bok'henene (3)

Lifutso (4) NtSepi (5)

MotSilisi (6) QentSo Khathatso (1)

Teboho

Nthoba

Sekobotela

Teboho

(1) T u m a k i (2) Teboho (3)

Ntsopa (4) ' M a p h e k o

Molise Teboho (1)

'Matefelo

Botoko (1)

Kelello

Phillip (2) 'TSokolo (3)

Mofokeng

(4) 'Masekho-

nyana Khoroneri

Kelello

(1) Taelo (2) Monyaka Mosemako

Kelello

(1) Mahao (2) Setlaka (Tomase) (3) TSeliso (4) Sane

(Motinyane)

(5) ' M a m p h u t h i n g

(7) ' M a m o n e m a (8)

(6) ' M a m o h l a b a t s a n e

Karabo (9)

Limakatso

Pheko Toropo (1)

Motumisa

Nthoba

Khathatso

(1) Qobete (2)

Nthabiseng (3) ' M a n t h o b a (4) Serati

(5) 'Makori (6) Moteliso (7) Makhala Teboho (1)

Sekobotela

Motumisa

Phillip

Botoko

(1) T h a b a n g

(2) Teboho

(3)

Mohaka

(4)

Mohaka-

nyane (5) Fusi (6) RetSelisitsoe (7) Mookho (8) 'MatSitiso (12)

(9)

Nthabiseng

Lineo (13)

TSokolo

(10)

'Malintja

(11)

Pusetso

Relebohile

Botoko

(1) Khoroneri (2) M a k a k a n e (3)

Rametse (4) Mase-

koane (5) 'Maphillip (6) ' M a p e k e u l a (7) Kholu Mofokeng (1)

Botoko

M p h a n y a (2) TSiu

Setlaka

Mosemako

(1)

Lira

(2)

(6)

'Mammona

Mohakanyane

Mosemako

(3)

'Nenyane

(4)

Mahali

Phillip

(1) Matete (2) 'Makholu 29,

Khoroneri (1)

TSokolo

Kelello (2) ' M a n k h e t h o a (3)

Makakane (1)

TSokolo

Lebona

Rametse (1)

Kekeletso

Tsokolo

Likonketso (2)

Masekoane

Khutliso

TSokolo

(1) Kata (2) Sefiri (3) Kabelo (4) Papali Ntlo 3

'Mantsenki

ea

'Mamasutu

Lira M p h a n y a (1) Manuele Ntlo

3

ea

Masutu M p h a n y a (1) TSekeli (2) J o s h u o a

2

Nqosa Makakane

Ka 1865 ho ile ha kupa ntoa e kholo e t s e j o a n g nalaneng e le Ntoa ea Seqiti pakeng tsa Basotho le Maburu. Ke lekhatheng lena feela nalaneng T h a b a Bosiu e neng e tinkelitsoe ka thata ho thibela mabotho a lira, e pholohileng ka mohlolo. Neheletsano e re mabotho a Maburu a ne a ile a lara matsatsi-tsatsi a koetse likhorong tse hloellang ka holim'a sehlaba sa T h a b a Bosiu. Ka holim'a sehlaba Maburu a ne a t j a m e t s o e ke mabotho a Basotho ao le 'ona a neng a larile lithekong; a laretse t l h a s e l o ea Maburu. Ho bonahala ha lekhatheng lena balaoli ba Maburu ba ile ba rala maqiti a bona ka masene hoba mohla tlhaselo, mola oa bona o kapele o khonne ho n g o a n g o a r e t s a o ntse o fola lethala la lipitla le m a r u m o a Basotho. Molaoli oa bona Komantanta Lou W e p e n e r e ne e le eena ea etelletseng tlhaselo e nyolohang khorong ea Khubelu ka bophirima. Ka la 8 Phato, W e p e n e r o ile a khona ho chechisa mabotho a Basotho, a ba a hloella leralleng le latelang la ho qetela ha u hlahella ka motseng 'me a t§irelelitsoe ke lethala la likulo le kanono e neng e khabola ho tloha ho mabotho a habo. Ha W e p e n e r a se a hloelletse mothating oo o latelang oa ho qetela, ho thoe Nqosa o ne a le haufinyane; ba lebane feela eena a le ka holimo mothating oa ho qetela. W e p e n e r a korola hantle, t h u n y a sa lla, Nqosa a sulubana tlas'a lefika haufi le moo W e p e n e r a neng a le teng. Ka ho lumela hore o qetile Nqosa, eaba W e p e n e r o hlaba fat§e ka lengole, a hlomella sethunya sa hae sa mohlehlo, a se lokisetsa tlhaselo ea ho q e t e l a j o a l e ka holim'a sehlaba. Ha a ntse a iname j o a l o a hlohla s e t h u n y a sa hae, Nqosa ea neng a sa shoa j o a l o k a h a W e p e n e r a ne a nahana, a holoba 31,

ka mpa, a mo a t a m e t a , a nt'o mo hlaba m o h l a b e t s a n e n g ka lerumo hoa ba hoa re nyai Korotsoane moholoane oa Nqosa, le eena a tla a phaletse. Ka bobeli ba qetela W e p e n e r . J o a l e mabotho a Maburu a t l a m e h a ho c h e c h a . E a b a T h a b a Bosiu e pholohile! Nalaneng ea Lesotho ho bolaoa hoa W e p e n e r ke taba e kholohali. E ne e le lekhetlo la ho qala e bile e le la ho qetela T h a b a Bosiu e khutla lintSing tsa khapo. Ka lebaka lena polao ea W e p e n e r ha ena thaka lintoeng tsohle tseo Basotho ba li hlanakileng khahlanong le m e k h a h l e l o ea m a k h o o a , e ba ke M a b u r u kapa M a n y e s e m a n e , tSireletsong ea Lesotho. Maburu a ile a hahela W e p e n e r sefika sa sehopotso le t l h o m p h o ea mohale eo oa bona naha-thote holim'a l e r a l l a n a n y a n a kathoko ho 'mila o lebang KoloniBochabela lipakeng tsa Aliwal North le J a m e s t o w n . Ha e le Nqosa eena, kulo e ne e kene s e r o p e n g se seng ea phunyeletsa ea tsoa ka ho se seng. E re kaha ntoa e ne e e-s'o lale, a nkuoa, a ea okeloa lehaheng. Lehaha lena le tsejoa e le Lehaha la Nqosa. Le ka tlas'a moo ho lutseng motse oa ha Nqosa, moo a ileng' a be a se a abeloa ho lula teng hoba a fole. Ho thoe ka ketsohali ena ea bo-tea-tSoene, M o s h o e s h o e a putsa Nqosa le Korotsoane ka likhomo tse tharo motho ka mong. Neheletsano e 'ngoe e re M o s h o e s h o e o bile a abela Nqosa e mong oa barali ba hae hore a mo nyaie. Lithoko tse latelang ka m o n n a - m o h o l o M a h o n Souru,

Nqosa re li f u m a n a ho setloholo sa Masopha.

Ngoana Leburu koana Holland oa lla, 0 Ha a hana ho tSelisoa, 0 re:

monna ka Pepenare,

0 lla hobane a hloka tsebo, 32,

Lesotho o shoetse kae?

Hore Korotsoane le Nqosa ba mo j e t s e ha Rafutho letsatseng, Ba mo j e t s e tSinabelong, Moo a ntseng a ngola tSepiso tsa hae Le ho li qeta a e-s'o li qete Korotsoane a mo otla ka pitta mohlareng Nqosa a mohlaba ka lerumo katlas'a lehafi Lioli tsa tla li mathile Tsa hooa tsa re: Nqosa motho eo ha u a mo hlaba, Ha u a mo qeta Hlaba rumo le likele le m o s u o a Le be le eo poma molomo oa qati Ho tie ho tlole m o s o a n g ka holimo Makebe a m o j a r e a mo ise ho khaitseli ea Mpinane Le eena a tie a mo ise ho Nketu oa mara T h a k a S h a k h a n e le

Makoanyane

Moo

a tla

moikutloa-pelo

itSehela

moo

a

ratang,

monateng. MOLOKO Lapeng (1) Lapeng

OA

NQOSA

la ' M a m o e t s a Moetsa la 'Malefela

(1) M a s e k o a n e (2) Khothotsa (3) Lefela (a nyatoa ke Khoabane Lapeng (1)

Theko)

la ' M a m a h a o Mahao 33,

Lapeng

la ' M a l e q h e t s o a n a

(1) Leqhetsoana (2) Mpoi Lapeng (1)

Mosiuoa (3) Mahlomola

(4)

la ' M a h a l a h a l a Halahala Ntlo ea ' M a m o e t s a

3

Moetsa Lapeng

Nqosa la Ntata morali oa Tlalinyane M o s h o e s h o e

(1) Tsiu (2) Nqosa (3) Tlalinyane Lapeng la ' M a t o m a s e (1) T o m a s e (2) Rosina Lapeng la 'Matsoakae (1) Seeta (2) Tseko 4

Tsiu

Moetsa

(1) Q o b e t e (1) Gidione (3) Phatoli (Rantsala) (4) Moetsa (5) TSenyehelo (6) Puseletso (7) Debora (8) M e k h o a ('Mantsane) Nqosa Lapeng (1)

Moetsa 'Mantata

Ntata (2) ' M a m p h o k o

Lapeng la Karolo (a hloka bana) Lapeng la 'Masofonia (1) Sofonia (2) T h a b o Lapeng la Julia (1) Lefela (2) Kelebone (3) ' M a m a s o l e (4) TSiu (5) ' M a m o k a t j a (6) 'Manneileng (7) 'Makena 34,

Tseko

Moetsa

(1) M o s e s a n y a n e (2) Matete (3) T h a b u r e Qobete T5iu Lisebo (1) M o h a u (2) MotSelisi Gidione T§iu (1) Makhale (2) Willie Phatoli Tsiu Lapeng (1) (5)

'Mampho

(2)

Matete (3)

NtSala (4)

Puseletso

Rikabe

Lapeng (1)

la ' M a l i e n g o a n e

la ' M a m o h a l e

Konesoang (2) Mohale (3)

Ntata

Moetsa T§iu (1) T§iu (2) Nqosa (3) Makakane (4) Bofihla (5) Seepheephe (6) Thabo

Lekunutu

Nqosa

(1) Poki (2) Sofonia Kelebone (1)

Phatoli

(5)

Lefela

T5iu

Nqosa (2)

Khethisa (3)

MatSeliso (4)

Nqosa

Nkareng morali oa Pholo Tsoke (1) Matete (2) Molise Neo (1)

Nqosa Nqosa (2) Mosiuoa

Nyakallo

6

Makhale Gidione (1) Gidione (2) T h e s e l e (3)

Reentseng (4) ' M a n n e -

ileng Ntlo ea 'Malefela 3

Masekoane

Nqosa

'Mahaseletho (1)

Kuputsoana (2) Moetsa (3) Naha (4) Haseletho

Khothotsa

Nqosa

Lapeng la ' M a n t s u k u n y a n e • A SiV orlorufiM" (t") (1) Mpinane (2) Ntsukunyane (Mpao) (3) Nqosa (4) Q a m a k o (Simone) (5) Haleokoe (6) Kholu (7) Maquloane Lapeng (1) 4

la ' M a s e e p h e e p h e

Haafanoe (2) Tsietsi

Kuputsoana

Masekoane

'Malehloenya

(Nkopo

Makhobalo

morali

oa

Sekhonyana

'Neko)

(1) Lehloenya (2) Leburu (3) Khothotsa (4) Moahloli (5)

Masekoane

Haseletho

Masekoane

(Maria morali oa Rankoletsi) (1) Tseko (2) 'Maletoai (3) Morongoe (4) M o r o n g o e nyane (5) Malefetsane (6) Moetsa (7) MatSeliso Ntsukunyane (1) 36,

Lisebo

Khothotsa

Nqosa

Khothotsa

(1) Setsohalepelo (2) Mpho (3) KhOlu (4) Khothotsa (5) Lefela (6) Marikhoi (6) Thato (7) Moetsa Maquloane

Khothotsa

(1) Mohau (2) Mphosi (3) Nkhebesoa (4) 'MapontSo (5) 'Malibako (6) Taelo (7) Leuta (8) Lehloenya

Kuputsoana

(1) Lineo (2) Suping (3) Seeng (4) T h a b o (Nqosa) Moahloli

(6)

Khothotsa

Ntsukunyane

Kholu (3)

Lefela (4) 'MapontSo

Nqosa

Nqosa (2)

Marikhoi

Binare (7)

Kuputsoana (5)

Koputsoana

( l ) N t s u k u n y a n e (2)

(1)

Haleokoe

Ntsukunyane

Nqosa

(1) Malitsane (2) Sekubutele (3) 'Makena Mohau (1)

Maquloane

Mpinane

Kuputsoana (1)

Lehloenya

Lehloenya (2) M p h a n y a (3) M a k a k a n e

Ntsukunyane

Moahloli

(1) Lisebo (2) Mpinane (3) Moahloli Ntlo ea ' M a m a h a o Mahao

Nqosa

(1) Hlapa (2) Mpoi 37,

Ntlo ea 3

Leqetsoana

Nqosa

(1) Matete (2) 4

Matete

Nthoba (3) A u m a

Leqhetsoana

(1) Mahao (5)

'Maleqhetsoana

(2)

Leuta

(3)

Nthomeng

(4)

'Mampoi

Hlapa

Mahlomola

Leqhetsoana

(1) Lipuo (2) T h a b a n g (3) Mosiuoa (4)

Leqhetsoana

(5) ' M a l e c h e s a (6) Taelo 5

Mahao

Matete

(1) Q a m a k o (2) Leuta (1) 6

Falele

Matete

Nthomeng

Mosiuoa Mahlomola (1) Kholu (2) T h a b a n g (3) MalSeliso (4) 'Malechesa Leqhetsoana (1)

Mahlomola

Nthoba

Taelo

Mahlomola

(1) Mahlomola (2) Mafukuthu (3)

Ntseliseng

Ntlo ea 'Mahalahala 3

Halahala

Nqosa

(1) Ntsotiseng (2)

Liboo (3) Mphanya (4) Malitsane

(5) Q a m a k o (Leronti) 38,

Mphanya (1)

Halahala

K'henki (2) ' M a l e c h e s a (3) Mahao (4) Manonosi

(5) ' M a n t h o b a (6) Maki (7) Mpho (8) 'Mamotlatsi Malitsane

Halahala

(1) ' M a m p h a n y a (2)

NtSepase (Halifele)

(3) ' M a m a -

f u k u t h u (4) Kholu (5) 'Matakane (6) Nqosa

(7) 'Ma-

mosa Leronti

Halahala

(1) ' M a l e a b u a (2)

Nqosa

39,

Seepheephe

Ntahli

Bukeng ea hae, History of the Basuto, moruti Ellengberger o bont§a ha Ntahli, ntata S e e p h e e p h e , e ne e le mora oa Molise. Ka hona meloko ea morao t j e n a e a m o h e t s e tlhaloso ena leha ho hlakile hore ha e ea nepahala. Tlhaloso e n e p a h e t s e n g ke hore Ntahli e ne e le moena oa Molise ntlong e 'ngoe ea Kata. Ba bang n e h e l e t s a n o n g ea taba ba re lebitso la S e e p h e e p h e latsoalo e ne e le 'Nakoe. Re tla hlokomela hore e mong oa litloholo tsa hae, mora oa Mahao, e ne e le Rannakoe. Ho hakanngoa ke hona hore m o h l o m o n g eo setloholo sa hae o ne a reheletsoe ka ntat'ae-moholoholo. Ka tlhaloso ena S e e p h e e p h e eka e ne e le lebitso la lithoko. Ho thoe ha a ne a ithoka o ne a re: "Ke Thipa e kholo S e e p h e e p h e ! " Thipa ke le leng la mabitso a hae le tloaetsoeng, 'me leo ho t o t o b e t s e b e n g hore ke la lithoko. S e e p h e e p h e o ne ahile Botha-Bothe le c h a b a n a sa hae ho tloha m a t h o a s o n g a Ngoaha-Kholo ea 18 pele ho kupa lerole la Lifaqane. Neheletsano e re ha Lifaqane li qoba eena le moholoane oa hae RatSiu ba hlokomela hore ho kopanya makhotla ke lona feela leoa le ka hlolang lira. M o s h o e s h o e o ne a se a qalile ho iponahatsa ka boetapele bo chatsi. Ka hona RatSiu le S e e p h e e p h e ba ipeha tlas'a boetapele ba Moshoeshoe, eo 'mae e neng e le khaitseli ea RatSiu, 'me a bile a nyetse Mabela, morali oa S e e p h e e p h e . Ha ba kena tlas'a puso ea Moshoeshoe, Makara oa 'Mope o ne a se a ISabetse teng le s e c h a b a n a sa hae. Nakong ea phallo e kholo ea M o s h o e s h o e ha tloha Botha-Bothe ho ea T h a b a Bosiu ka 1824, S e e p h e e p h e o 40,

ne a se a holile, a ka hakanyetsoa a tlotse lilemo tse m a s h o m e a supileng. Neheletsano e re Qiloane moo ho ne ho ahile e mong oa bara ba Khojane ea bitsoang None. Ha ho potang hore None o ne a sa t h a b e l a ho fihla hoa M o s h o e s h o e , Qiloane. Le ha ho le j o a l o e re kaha Basotho ba ne ba t s a m a i l e ka thata, ba bile ba lapile, None a ba p h o m o s e t s a likhobe tsa mabele. Ho thoe S e e p h e e p h e a q h o e l o a ke likhobe, a ba a shoa. Basotho ba hana ho a m o h e l a hore likhobe tseo li ne li le feela; ba lumela hore li ne li louoe m o h l o m o n g hobane None a ne a sa a m o h e l e hore M o s h o e s h o e o tlil'o hloma puso ea hae holim'a hae. Ka hona Posholi, moena oa M o s h o e s h o e , a hlasela None, a mo phalalisa 'me eo a baleha T h a b a Bosiu. Kaha lef u la hae e bile la pele hoba ho fihloe T h a b a Bosiu S e e p h e e p h e e bile eena motho oa pele ea bolokiloeng ka holim'a T h a b a Bosiu. Joale kaha re tla bona karolong ena ea leloko, S e e p h e e p h e ke ntat'a banna bao e bileng litSiea tsa puso ea bara ba Moshoeshoe. Ntsepase

'Mope

Mosali hao,

oa

o tsoetsoe

Makara. tsane.

('Mamahao)

Seepheephe ke 'Mope

oa

matsoa-thaka,

le Mofoqoi

e

le

'Mamalefahla

le

Mabitso a hae a tsoalo ke NtSepase le MakaraKe

Setlokoane,

NtSepase

ea

Matete

khaitseli

le

tsoetseng ea

Mahao, bona

Khoai,

Mabela.

Ho

bonahala lebitso la NtSepase le hlile la hapa maikutlo a Bakhoele haholo kaha ho se na lebitso le rehelloang ho le feta lelokong. Mabela

Seepheephe

('Mamohato)

Mabela e ne e le morali a inotSi oa S e e p h e e p h e le ' M a m a h a o . Eena e bile mosali e moholo oa M o s h o e s h o e 41,

ea t s o e t s e n g Mohato, Molapo, Masopha, Majara (Ntalime) le khaitseli ea bona Mathe. Ke ho bara bana ba hae moo ho kollang lihlooho tsa babusi ba Lesotho ho fihlela kajeno. Re tla hopola he hore ntlo e kholo ea Moshoeshoe ke eona ea Mabela, eo kamor'a letsibolo la hae a ileng a bitsoa 'Mamohato. Kamor'a ho nyala Mabela M o s h o e s h o e o ile a nyala Bahloakoana ba babeli ka tatellano, e leng ' M a n n e k o le ' M a m a k h o b a l o . E ne e le t l o a e l o hore l i q h o b e s h a n o li be t e n g basaling ba nyetsoeng sethepu esita le baneng ba bona. Liqhobeshano tsena li ne li tsoaloa ke mona esita le kamoo karolelano ea leruo e neng e abjoa kateng malapeng ka ho f a p a k a n a 'moho le t l h a h l a m a n o ea boholo le kabo ea lefa. Leha tsena li ne li etsahala hohle moo sethepu se neng se le teng, li iponahatsa haholo malapeng a marena moo leruo le maemo e leng lintho tsa bohlokoahali. Ebe eba mosali oa Mosotho o tla sebetsa ka thata hore ha monna a eketsa malapa a hae, o mo khothaletse hore a nyale ba habo hobane ba j o a l o ba tla ba ka lehlakoreng la hae esita le la bana ba hae, ha likhohlano li qoba ka har'a lelapa. Neheletsano e

re

ha M o s h o e s h o e a se a

Bahlakoana bana ba babeli, 'Mamohato morero

oa

a

ipelaetse.

hae

ke

' M a n n e k o le ' M a m a k h o b a l o ,

A botsa

ofe

nyetse

ka

Moshoeshoe

bana

ba

hae.

hore Ho

na thoe

Mofumahali ' M a m o h a t o a re M o s h o e s h o e a mo tiisetse hore ha a na meroro e hlaha ka hore a nyale oa habo le eena.

Ka hona M o s h o e s h o e a nyala Mosola morali oa

Masekoane

Molise,

ea

neng

a t s o a l a n a le 'Mamohato.

Mosola enoa e bile ' M a s e k h o n y a n a ena

e qaqisa

hantle

hore

phihlong

lenyalong. ea

hae

Tlhaloso lenyalong

' M a s e k h o n y a n a e ne e le mosali oa bone oa Moshoeshoe, a e-tla ka morao ho 'Manneko le ' M a m a k h o b a l o , e seng oa boraro j o a l o kaha lingoliloeng tse ling tsa nalane 42,

ea

Basotho

li

beha.

Ho

hakangoa

likhohlano le mona malapeng ke t s o n a tseo

ha

morao

li

hore

mohlomong

a maholo a M o s h o e s h o e ileng tsa s u s u m e t s a

hore

M a s o p h a a bolaee Makhobalo ka ho mo ngaba ka koto. Ha ' M a s e k h o n y a n a a se a nyetsoe, M o s h o e s h o e a nka Molapo, mora oa hae le ' M a m o h a t o oa bobeli, a mo etsa hlooho ea ntlo ea ' M a s e k h o n y a n a . Ho thoe leha ka nako eo merero ea M o s h o e s h o e e ne e sa totobala, o ile a abela likhomo tse ngata ntlong eo ea ' M a s e k h o n y a n a , moo Molapo e neng e le mojalefa. Ebile ha morao ha bara bana ba morena ba kena lilemong tsa ho j a r i s o a boikarabelo, ho ile hoa totobala hore Molapo e hlile ke t h a t o h a t s i ea Moshoeshoe. Neheletsano e re ha lintoa tsa Lifaqane li kokobela, le s e c h a b a sa hae se eketsehile ka bongata, Moshoeshoe a bolella baeletsi ba hae hore o na le mohopolo oa ho falla moo T h a b a Bosiu le mora oa hae Molapo ba ee nqa bochabela moo ba tla hloma puso e ncha teng. Taba ena ea ho lakatsa ho falla T h a b a Bosiu e boetse e hlaha h a n g a t a n y a n a litSepisong tseo ho t h o e n g M o s h o e s h o e o ile a li etsetsa baruti Liphuputsong tsa Lengolo la Bongaka (Doctoral Thesis) tsa Sanders. Neheletsano e re baeletsi ba morena ba hanyetsa morero oona oa M o s h o e s h o e ka matla, empa hoa f u m a n e h a hore o lomahantse meno. Hoa bonahala hore taba ena e hana ho ea moriting. Mofumahali ' M a m o h a t o le eena a se ke a ja litheohelang; a ipelaetsa ka hore M o s h o e s h o e o q a b a n y a bara ba hae. Morena a eletsoa hore ha e le moo a tsitlaletse ka morero oo oa hae, ka nepo e khona a e'o laola tsa ko a hopotseng ho fallela teng. Neheletsano e re M o s h o e s h o e a eletsoa ho ea ho ngaka e bitsoang Khororo. Khororo eo o hlalosoa e ne e le mor'a S e k h o a n e e bile e le moholo oa bo-Lebentlele. 43,

Ha a lahla masapo, Khororo a re o bona hore morena o rerile ho falla le mora oa hae ea mo ratang. A re ko moo ba eang teng, M o s h o e s h o e le mora ba tla timela. A re e le hore lebitso la morena le tie le 'ne le sale le t u m m e , eka khona hore ha eena a fallela bochabela, mora oa morena e moholo le eena a tie a tlohe T h a b a Bosiu, 'me a lebe nqa bophirima. A laela hore e tie e re ha eo a leba bophirima, a tie a t s a m a e e le bo-malom'ae. Hoa thoe e tie e re ha a tSela melatsoana b o - m a l o m ' a e ba mo pepe; e le hore maoto a hae a se thetse metsi. Khororo a bolella morena hore ke mora enoa ea tla ea bophirima ea tla phela, 'me eo ka eena lebitso la M o s h o e s h o e le tla sala le t u m m e lichabeng. Neheletsano e re M o s h o e s h o e a tSosoa haholo ke ho utloa hore eena le Molapo ba il'o timela! Taba ena ea f e r e k a n y a morero ona oa hae, 'me a ba a koenehela ho fallela bochabela. Ba f e r a

phatla ea

poho

Nalane e rutuoang likolong e bolela feela ha ka 1833 Letsie le Molapo ba tlohile T h a b a Bosiu ba leba M a k h o a r a n e ho ea hlokomela baruti. Bukeng ea hae History of the Basuto, Moruti Ellengbeger o re hoba baruti ba fihle Lesotho, M o s h o e s h o e a ba felehetsa ho ea batla sebaka seo ba ka khahloang ho phela ho sona. Baruti ba khahloa ke Makhoarane, 'me ba tsebisa Moshoeshoe taba eo. Ha a utloa litaba t s e n a M o s h o e s h o e a thaba haholo, j o a l e a kholisehile hore baruti ba fela ba tla lula Lesotho. Ellenberger o tsoela pele o re: " H a n g - h a n g a ba tSepisa ho romela mora oa hae Letsie le t h a k a - n g o a h a tsa hae tsa mophatong ho ea hlokomela 'mishone. Empa kamor'a matsatsana a se makae, sehlotSoana sa b a h l a n k a n y a n a ba ka bang lemo li leshome le metso e robong kapa tse m a s h o m e a mabeli sa fihla se e - t s o a T h a b a Bosiu le Molapo, mora 44,

oa bobeli oa Moshoeshoe. Kaofela se le tlas'a bolisa ba Matete, malom'a morena eo ea monyenyane." Tlhaloso ena e lupa potso tse peli: Ea pele: Ha morena a ne a tSepisitse ho romela Letsie, hobane'ng ho seng ho fihla Molapo, M a k h o a r a n e ? Ea bobeli: Letsie eena o ile neng Makhoarane, hona a il'o etsa'ng ha moena a ne a se a fuoe boikarabelo ba ho hlokomela baruti? Litaba tsena li supa hore ho ne ho e-na le lietsahala T h a b a Bosiu ka har'a puso tseo baruti ba sa kang ba li tseba. Neheletsano e re ha ba tloha T h a b a Bosiu bara bana ba morena ba ne ba felehelitsoe ke bo-malom'a bona tlas'a lipallo tsane tsa Khororo. Eaba Basotho ba re ba fera phatla ea poho. Ho fera phatla ea poho e ne e le ho tinkeletsa puso ena e ncha ka litSiea tse matla tsa tSireletso le ho e hlomella ka banna ba litaba. Tikoloho ea sebaka sena ea nka tSobotsi ea metse e raliloeng ka s e b o p e h o sena: Ka bochabela ho bara ba morena bo malom'a bona ba hloma metse ka mokhoa o latelang: T5iu motsoal'a ntata bona a lula ka bochabela, pel'a Qhuqhu. Mahao le Setlokoane metse ea bona ea lula s e b a k e n g sa Tlouoe. Ha morao sebaka sena seo Mahao le Setlokoane ba h l o m m e n g metse ea bona teng se ile sa t u m a ka lebitso la Leuta, mora oa Mahao, sa tsejoa e le Mauteng. Mahao o phetse mona ho tloha ka 1833 ho fihlela ha a timela ka 1839. A t h e Setlokoane (Rankhethoa) eena o tlohile T l o u o e e le ha Molapo a se a le bochabela j o a l o kaha ho tla hlaka litabeng tse buang ka eena hamorao. Mphosi (Ramapepe) eena a theha motse moo ho t h o e n g ke M a h l o e n y e n g kajeno. Le eena o tlohile mona hamorao ka lebaka la qoaketsano le Letsie, 'me sebaka sa hae sa nkuoa ke Lehloenya, mora oa moholoan'ae Mahao. Sebakeng sa M a k h o a r a n e bohareng teng ea e-ba metse ea Letsie, Molapo le Matete. Letsie o tlohile mona a theha motse oa Matsieng ka 1858. Haufinyane le bona ka bophirima ea e-ba motse 45,

oa T o l o a n e oa Mabea, eo e neng e le motsoala ' M a m o h a t o . Phatla ea poho ea phetheloa ka metse e ka mose ho Tsoaing. Teng Mafa, mora oa Mahao a hloma T h a b a TSoeu ha Ntlibi, mora oa Matete, eena a hloma Mathebe. Ke ka lebaka la lietsahala tsena kamor'a lefu la M o s h o e s h o e T h a b a Bosiu e ileng ea l A h l e h e l o a ke boemo ba eona e le Ntlo-kholo ea puso, 'me boemo bona ba nkuoa ke Matsieng. Neheletsano e qetela ka hore ho bontSa teboho ea hae Letsie, o bile a nyala barali ba babeli ba Khororo. Bona eka ke 'Mathabe le 'Manako. Ba bang ba Batloung ba habo Khororo ke boKhatseane le bo-Lefela. Phallo ena ea 1833 ea bara ba morena ho tloha T h a b a Bosiu e nkuoa e le e 'ngoe ea methinya ea bohlokoahali e ileng ea t§ireletsa kopano le bonngoe ba s e c h a b a sa Basotho. Ho hakangoa hore ka bohlokoa e hlahlama phallo eane ea ho tloha Botha-Bothe ho tla T h a b a Bosiu ka 1824 kaha e ile ea thibela karohano ea s e c h a b a sa Basotho nakong eo lichabana tse phelang Kutung ena ea Afrika li qalileng ho nka litgobotsi tseo re li t s e b a n g ka t s o n a kajeno. Balebelli ba litaba ba re hoja e se ka eona, m o h l o m o n g s e c h a b a sa Basotho se ka be se ne se khaohe likoto tse peli: se seng tlas'a Letsie ha se seng se laoloa ke moena oa hae, Molapo. Re tla hopola hore karohano e j o a l o ke eona e ileng ea arola s e c h a b a sa Maxhosa, Koloni, lihlopha tse peli. Sena se ile sa etsahala ha bara ba Phalo, X a l e k a le moena oa hae, Rharhabe, ba arola s e c h a b a ka lehare ho fihlela kajeno. Balebelli ba nalane ba hakanya hore karohano ena ea bara ba Phalo ke eona e ileng ea kenya metsi ka moeli. Ka lebaka la eona Maxhosa a hloloa ke makhooa Lintoeng tsa Thibeli (Frontier Wars) tse neng li se li faqile lilemo tse ka bang lekholo. 46,

Neheletsano e re Molapo o lutse M a k h o a r a n e a sa t h a b a hobane a lumela hore taba tsane tsa Khororo e ne e le m o r i t a o k e n y a n a feela oa b o - m a l o m ' a e oa ho nyopisitsoe meroro ea ntat'ae. Ka 1847 o bile a a r o h a n a le m o h o l o a n ' a e a leba bochabela, e ntse e le ka khopolo ea ho ntSetsa pele morero oane oa ntat'ae. Bukeng ea hae, * Survival in two worlds: Moshoeshoe of Lesotho", Leornad T h o m p s o n o bontSa hore le kamor'a lefu la ntat'ae ka 1870, Molapo o ne a e e-s'o tele, a ntse a s e b e l e t s a ho arola puso ea Lesotho le Basotho. Mohopolo ona o bonahala o ne o tebile le lelokong la hae hobane kamor'a Ntoa ea Lithunya J o n a t h a n e le eena o ile a leka ho khephooa, a ea Koloni. Neheletsano e re le mona bara ba Nkhasi ba nyopisa morero ka ho ea t s e b i s a morena e moholo Matsieng, 'me eo a kholisa J o n a t h a n e ho o nyahlatsa. MOLOKO

OA

SEEPHEEPHE

Lapeng la ' M a m a h a o (NtSepase kapa M a k a r a t s a n a morali oa 'Mope) (1) Mahao (2) Khoai (3) Setlokoane (4) Matete (5) Mabela (a nyaloa ka M o s h o e s h o e 'me a tsejoa ka lebitso la 'Mamohato) Lelapeng la bobeli la ' M a m p h o s i ('Malekoetse morali oa Masekoane) (1) Mphosi ( f t a m a p e p e ) (2) Nkhasi (3) ' M a m a khoaba (4) 'Maleboto Lapeng la 'Maphatoli (1) Phatoli

47,

2

Mahao Seepheephe

Mahao o fihlile T h a b a Bosiu e le karolo ea mokhopi oane oa Basotho o neng o etelletsoe pele ke M o s h o e s h o e o tsoa Botha-Bothe. Ka holim'a T h a b a Bosiu motse oa Mahao o ne o lutse holim'a khoro e ileng ea tsejoa e le khoro ea Mahao ka bochabela ho sehlaba. 0 tlohile T h a b a Bosiu ka 1833 j o a l o kaha kae-kae re boletse bukaneng ena. Leha mona ho hlahella matlo a mabeli feela a Mahao, hona le s e c h a b a se sengata se itlhalosang e le karolo ea leloko la hae. Re sitiloe ho f u m a n a ka mokhoa o hlapanyelitsoeng hore na karolo ena e hlaha matlong a feng a Mahao. Motslelehi

Mokhachane

('MatSoeunyane)

'MatSoeunyane, mosali oa Mahao oa matsoa-thaka, o t s o e t s o e e le Motsieleli, letsibolo la M o k h a c h a n e le Kholu, a siela Lepoqo (Moshoeshoe) letsoele. Joalo ka moetlo oa Sekhoele o ile a bitsoa ' M a t S o e u n y a n e kamor'a tlhaho ea letsibolo la hae, TSoeunyane. Ha morao o ile a tloaeloa ho bitsoa ' M a m p o i e le ha a bitsoa ka morali oa hae, Mpoi. Re hopola hore m o h l o m o n g o bitsitsoe j o a l o kamor'a ho nyamela hoa TSoeunyane. M o s h o e h s o e eena o ne a tloaetse lebitso la ' M a m m i l e leo hangata ha a ne a ikana a ne a re: 'Ka ngoaneso, ka 'Mammile!' Mmile ke mora oa 'MatSoeunyane oa bobeli eo ha morao a ileng a t u m a ka lebitso la Mafa. Lelokong la ha Mokoteli lebitso la ' M a m p o i le koentse hohang la Motsielehi. Bana ba Bakoena ba rehelloang ka eena bohle ba se ba bitsoa bo-'Mampoi. Bophelong 'MatSoeunyane o hakotse lilemo tse fetang m a s h o m e a robong. Ho hakangoa ha a hlahile haufinyane le bo-1782 'me a hlokahala ka 'Mesa 1875, a 48,

hlokahalla Mauteng, moo mohats'ae, Morena Mahao, a hlokahalletseng teng ka 1839. 0 phomolitsoe pel'a monna oa hae tlas'a lona lefika lane leo ka 1839 M o s h o e s h o e ha a boloka Mahao a neng a bua le mokhopi a erne holim'a lona. Mohla poloko ea 'Matsoeunyane, M o s h o e s h o e o ne a se a t i m e t s e 'me Letsie I eo e neng e se e le eena Morena e Moholo a bua a erne hona holim'a lefika leo ha a pata eo rakhali'ae. Sehopotso sa Morena Mahao le nkhono ' M a t s o e u n y a n e se ile sa emisoa ke leloko ka la 11 Pulungoana, 1986. MOLOKO

OA

MAHAO

Lapeng la 'MatSoeunyane kapa ' M a m p o i morali oa M o k h a c h a n e ) (1) TSoeunyane (2) 'Mile (Mafa) (Mpanyane) (4) Makhoa (Falele) (5) (Nqekeli) (6) Mpoi (a nyaloa ha Libe)

(Motsielehi (3) Leuta Lehloenya

Lapeng la ' M a n a h a (1) Naha (2) RatSomo (3) Rannakoe (4) Nt§ito (5) Likhama (6) Nt§epase (a nyaloa ke Letsie M o s h o e s h o e moo e bileng 'Mamojela)

49,

3 'Maqamako

Tsoeunyane Mahao (Telina morali oa Moshoeshoe)

(1) Q a m a k o (2) T u m o (3) (5) 'Meta (6) Lehloenya (9) Qamako

Koenehelo (4) S e k a b a t h o

Liketso (Ranteme) M o n n a k h o m o (10)

(7) T l h o k o m e l o (8) Mpoi

Tsoeunyane

Re tla bona ha morao hore Q a m a k o le baena ba hae ba t s o e t s o e ke Mafa a re o tsosa ntlo ea moholoane oa hae T s o e u n y a n e . Ka lebaka lena Q a m a k o ebile hlooho, e seng feela ea bana ba Mahao, empa ea leloko lohle la Seepheephe. Joalo ka tloaelo nakong eo Griffith a behoang boreneng bo boholo ba Lesotho, o ne a ISoaneloa ho abeloa e mong oa Bakhoele e le motataisi kapa moeletsi. Neheletsano e supa ha Q a m a k o a ile a fuoa boikarabello bona 'me boholo ba nako a phela Matsieng e le letsoho la Morena e Moholo litabeng tsa puso j o a l o k a Seeta Matete nakong ea Letsie I le Lerotholi kapa RatSiu nakong ea Moshoeshoe. M o f o k e n g , re ntse re busa 'moho! Nalane e re ka 1927 Morena S e m p e Nkoebe lebitsong la Mofumahali 'Maseeiso, e mong oa likhatseli tsa hae tse neng li nyetsoe ke Morena Griffith, a hlahlela nyeoe khahlanong le Morena Griffith moo tseko e neng e le bohlahlami boreneng ba Lesotho. Ho thoe pele ho nyeoe ea 1927 Griffith a bua le Q a m a k o hore eo a tie a mo pakele. Ha ho se ho lutsoe majoe ka khotla, Griffith a fela a bitsa Q a m a k o e le paki. Neheletsano e re lekhotla la re Q a m a k o a eme, a bue. Q a m a k o a ema, fela a t h o l a t u u ! Lekhotla la re: " Q a m a k o j o a l e ha u bue?" Q a m a k o a fetola a re: "Le re ke bue, ke reng?" Lekhotla la arabela: "Bua ka moo u t s e b a n g ka teng". Ke moo 50,

Q a m a k o a reng: "Ke ne ke rata ha le e-cho joalo, 'me j o a l e nka bua." Bopaking ba hae Q a m a k o a t o b a 'neteng feela; a hlalosa kamoo Griffith a neng a mo kopile kateng. A tsoelapele ho hanyetsana le litaba tsa Griffith. Ka lebaka la bopaki ba Q a m a k o nyeoe ea hlola Griffith. Qeto ea lekhotla ea tSehetsa Seeiso e le mora e moholo oa Griffith, 'me eo e tla ba mohlahlami oa hae pusong. Ho thoe Griffith a re ho eena: "Qamako, t s e b a hore nke ke ka u tgoarela le khale!" Pejana ho lefu la Morena Griffith, M a n y e s e m a n e a phatlalatsa molao o hlophisang borena bocha (Native Administration Proclamation). Sepheo sa molao e ne e le ho hlophisa puso ea borena ho tloha sehlohlolong ho fihla maotong ho bo-ramotse, e le ho e beha ka kotloloho tlas'a Morena e Moholo, ha eena a ikarabella ho 'Musisi. Balebelli ba nalane ba re hona e ne e le ho fetola puso ea Lesotho ho e tlosa ho 'Puso ea Poho-peli' (parallel rule) ho e etsa 'Puso - ka-letsoho-la-bana - ba-naha' (indirectrule). Mokhoa ona oa puso o ne o tiisa Morena e Moholo e le eena feela khoro eo ho ka fihloang ho makhooa ka eona, 'me o ne o mo fa matla a ho khothaletsa bao e tlang ho ba bona mokhahlelo oa marena o mo hlahlamang. Ho tloha nakong eno ke ha ho tla ba le mokhahlelo oa marena a supiloeng ke Morena e Moholo, a tsebiloeng e le Marena a Sehlooho. Neheletsano e re e le ho hlahisa kapele ho 'Musisi marena ao a supiloeng ke Morena e Moholo e le marena a sehlooho, marena a bitsetsoa Matsieng. Joale kaha e ne e le tloaelo, marena a fihla Matsieng a felehelitsoe ke banna ba 'ona ba khotla. Morena e mong le e mong o ne a lokiselitsoe moo a tla fihlela teng, 'me ho bile ho hlabiloe khomo e le lijo tsa hae le ba mo felehelitseng. Morena e Moholo o ne a ea j o a l o libakeng tseo ho hlahisa ka pele ho 'Musisi, bao a ba khothaletsang ho ba 51,

marena a sehlooho. Q a m a k o le eena a fihla a hlaha T h a b a - T § o e u le banna ba hae. A makala ha a f u m a n a ho se na moo a lokiselitsoeng. Eaba o ea ho Griffith ho ea ipelaetse hore na eena ho etsahala eng ka eena. Ho thoe Griffith, eo ho bonahalang hore e ne e le khale a itokiselitse litaba tsena, a mo arabela le ho mo kokobetsa a re: "Qamako, j o a l e kaha u tseba, 'na le uena re ntho e le 'ngoe. 'Na le uena re ja poleiting e le 'ngoe. E tsoe ua tseba hore ke uena ea busang naha ena. Bana bao ke tlil'o ba hlahisa ho makhooa ba boemong bo katlaase ho ba hao. 'Na le uena re ntse re busa 'moho!" Puo ea hore "re ntse ratoa

haholo

ke

bara

ba

re busa 'moho" le kajeno e Moshoeshoe,

ha

ba

kobisa

Bakhoele ka moo Morena Griffith a ileng a q h e k a n y e t s a Q a m a k o ka teng.

Ka ketso ena eaba Morena Griffith o

buselitse molamu sefateng. Griffith o ne a iphetetsa kaha Q a m a k o a ne a mo hlolise nyeoe ka 1927 ka ho mo tima borena ba sehlooho.

Nakong eo Qamako a hlokomelang

hore o j e l o e 'metoane e ne e se kajeno 'Musisi a ne a khutlele

Maseru!

Feela

ha e

le

litloaelo

le

moetlo oa

Sesotho tsona, Q a m a k o o ne a atlehile ho li tSireletsa. Mojalefa

Qamako

Sebaka sa TSenekeng, S e m o n g k o n g , e ne e le sa Moseli Mafa Mahao. Moseli a tlosoa moo ka pelaelo ea bosholu, 'me a behoa T h a b a TSoeu Ha Moseli kajeno. Ka lebaka lena sebaka sa T S e n e k e n g sa sala se sena morena. Mojalefa mora oa Q a m a k o oa boraro o ne a ntSitsoe le M o r e n a Seesio Griffith ha eo a isoa Mokhotlong. Neheletsano e re ka nako e 'ngoe Seeiso a laela balisana ba hae hore ba ise linku tsa hae tiping. Linku tse neng li il'o t i p t j o a li ne felehelitsoe ke tse ling tsa nama, tseo tsona li neng li sa tSoaneloa ho tiptjoa. 52,

Lekhooa la tiping la laela hore linku kaofela li kene tiping. Balisana ba leka ho hlalosa hore Morena Seeiso o laetse hore linku tseo tsa nama li se tiptjoe. Ho thoe lekhooa la se natse tlhaloso eo la ba la phaella ka hore na Seeiso e ne etsoe e le mang. La tsoela pele ho tipa linku kaofela ka khang. Hoba Seeiso a tlaleheloe taba eo, a halefisoa ke tello ea lekhooa lena, 'me a ikisa tiping ho ea le bont§a hore na ke mang. Ha a fihla tiping, a nanabela lekhooa, a le inela ka tiping ho fihlela le shoele. Ha lekhooa le se le shoele Seeiso a ahloloa likhomo tse ngata. Morena Griffith a halefisoa ke ketso eo ea Seeiso. A re ho hlakile hore Mojalefa o hlotsoe ho etsa mosebetsi oa hae oa ho laola Seeiso. Ka lebaka lena a lael& hore Mojalefa a hie a tlosoe pel'a Seeiso. Mojalefa a f e l a a khutlisoa Mokhotlong ' m e j o a l e lelapa le tSoanela ho mo f u m a n e l a sebaka. Ka hobane 'TSenekeng e ne e ntse e hloka morena kamor'a hore Moseli a tlosoe, Mojalefa a abeloa sebaka seo tlas'a borena ba T h a b a T§oeu. MOLOKO 4

OA T S O E U N Y A N E

Qamako TSoeunyane 'Makhoai (1)

(morali oa Seeta Matete)

Khoai

(2) S e t l o k o a n e

(5) T u m o n y a n e Malibe

Mafa)

Shoaepane

(6) (7)

MoroentSi

(Thabana

(a

Mojalefa nyaloa

(a

nyaloa

(4) T u m o ke

Hloabiri

ke T h a b o

Mohlomi,

Mafeteng)

Leuta (2) Makhoa

Koenehelo T 5 o e u n y a n e (1)

(3)

Letsie)

Tumo TSoeunyane (1)

Mabela

(Thabana

Morena)

Kamele (2) 'Mampoi 53,

Sekabatho T S o e u n y a n e (Ha Sekabatho) ' M a k e n o a k a e morali oa Ntlibi Matete (1) Koenehelo (2) 'Mammako ('Mamohale) (a nyaloa ke Mahao Ntlibi Matete) (3) 'Maleboto (a nyaloa ke Makhoa (Popa) Lebakae Mahao) (4) Kenoakae (a nyaloa ha Mosotho; hamorao a nyaloa ha Mothebesoane) 'Meta T S o e u n y a n e (1) Ntlibi (2) TSoene (3) Seeta (4) Ntele (5) Nthomeng (a nyaloa ke T h e b e A b e l e Matete) (6) 'Mamonehela (a nyaloa ha Mokone) (7) ' M a m p i n a n e (a nyaloa ha T h a k a b a n n a ) Liketso T s o e u n y a n e (1) Moseli (2) Kemaketse (3) Hohanamang (4) Ntjoetso (5) 'Maapi (6) ' M a s o o k o Tlhokomelo TSoeunyane (1) Mpinane (2) TSoeutSoeu Lehloenya T s o e u n y a n e (1) Lineo (a nyaloa ke Haretsebe Letsie) Monnakhomo Tsoeunyane (1) Likhutlile (2) 'Manthipu (3) Mothooasebaka (4) Sekabatho (5) 'Meta (6) T l h o k o m e l o (7) ' M a m o n e h e l a Setlokoane

Qamako

'MatSoeunyane ( ' M a m o h o l a n e morali oa Mohalenyana) (1) T s o e u n y a n e (2) Mafa (3) Ntahli (4) Mpoi (a nyaloa ke Marantsane Maholi Letsie) (5) Lehloenya (6) Foto (7) Phoka Mojalefa Q a m a k o ' M a m a h a o (Meriama morali (1) Mahao (2) Matete

oa Azere)

Tumo

Qamako

(1) Leuta (2) S e n y o k o t h o (3) NtSepase (a nyaloa ke Mosoeli

Letsapo)

Makhoa

Tumo

(1)

Litlamo

Koenehelo Lapeng

Sekabatho la

'Mankhethoa

Lehoqo Mafa (1)

morali

oa

Mahao)

Nkhethoa

Lapeng (1)

(Makelebe

la ' M a m p h o s i

(morali oa Makhoalinyane)

Mphosi

Ntlibi

'Meta

(1) Mabilikoe (2) Ntahli (3) Mpoi TSoene

'Meta

(1) Liketso (a nyaloa ha Motlohi) Seeta

'Meta

(1) Phatoli (2) 'Makhoai (a nyaloa ha Mashapha) Likhutlile

Monnankhomo

(1) S e e p h e e p h e (2)

Nthomeng

(3) ' M a n t j a (4) 'Ma-

l A A i M A f i S h n a k h o m o (1) T s o e u n y a n e (2) Mpoi (3) Mafa (4) Leuta Sekabatho (1)

Monnakhomo

Kenoakae (2)

Likhutlile (3)

Nkopane (4)

helo (5) M o k o k o a n a (6) Mpho (7) 'Meta (1)

Limpho (8) Fusi

Monnakhomo

Bafokeng

khutlile

Koene-

(5)

(2) TSepang

(3)

Lehloenya (4) 'Mali-

Mothooasebaka 55,

TSoeunyane

Setlokoane

'Masetlokoane Shoepane (1)

(Mamello

morali

oa

Thabo

Letsie)

Setlokoane

Mafa

Setlokoane

'Mampoi

('Malepekola

morali

oa

Mokhameleli

Nkoebe) (1) Mpoi (a nyaloa ha Sefuthi) (2) Khoai (3)

Retse-

kisoang (4) Lireko (5) Phatoli (6) Ntala (a nyaloa ha Motanyane) (10)

(7) T s o e u n y a n e

(8)

Leuta (9)

Sanaha

Paki

Ntahli

Setlokoane

'Maseepheephe

(Boloetse

morali

oa TSitso

Moseli

Mahao) (1) S e e p h e e p h e (2) Leshoboro (3) ' M a m o h o l a n a (4) Tsitso (5) Moreruoa (6) 'Makhoai (7) Mahao (8) Koenehelo Mpoi

(9)

Monnakhomo

Setlokoane

(1) Q a m a k o (2) ' M a m p i n a n e (3) T u m o (4) Lehloenya

Koebu

Setlokoane

'Malineo ('Mafonane morali oa TSeliso LintSa) (1)Lineo

(2)

MoroentSi

(a

nyaloa

ha

Mokebe)(3)

Mamello Foto

Setlokoane

'Mantahli ('Maapi morali oa TSitso Moseli Mahao) (1)

Ntahli

(2)

Ntoahae (3)

Seeta (4)

NtSepase (5)

Haleokoe Phoka

Setlokoane

('Mathabeng

morali oa Mokatakata T5oana)

(1) Mafa (2) Ntsukunyane (3) Likhutlile

Mahao

Mojalefa

Lapeng

la 'Mampoi

('Maserobele morali oa

Rama-

thaleha) (1) Mpoi Lapeng

la 'Makholu (Tselane morali oa Khoanyane

Mojela) (1) ' M a m o n e h e l a (2)

Kholu

(a

(a nyaloa

nyaloa

ha

ha Malebanye Mohale) Letsie)

Mekhoa (nyaloa ha Mapesela)

(5)

(3)

Kemoele

Khoai

(6)

(4)

Lerato

(7) Thato (8) T s o e u n y a n e (9) Matete Matete

Mojalefa

'Maphatoli (1)

('Maseabata morali oa Lesole Moholi)

Phatoli (2)

(5) Q a m a k o (6)

Reentseng (3) Mahao (4) Lehloenya Nthomeng

(7) Mojalefa (8) TSoene

(9) Ntele Litlamo (1)

Makhoa

Makhoa

Nkhethoa Koenehelo 'Masekabatho (Moleboheng morali oa Moiloa Moiloa) (1) Sekabatho (2) Liketso (3) Koenehelo (4) KokolatSoene (TSotleho) (5) T S o e u n y a n e Phatoli Seeta (1) Ntele (2) TSoene (3) 'Meta ' M a n t j a Likhutlile (1) ' M a m o j e l a (2) 'Maleeto (1)

Bokang

Likhutlile

Rannakoe (2) Limpho

Mafa M o t h o a s e b a k a (1) Mpoi (2) Limakatso (5)

(3)

Lerato

(4)

Kenoakae

Khoai 57,

Leuta (1)

Mothoasebaka

Lesojana

Nkopane

Mothoasebaka

(1) Rorisang (2) Meta Mokokoana

Sekabatho

(1) Moseli (2) Tsenolo Bafokeng

'Meta

(1) MoroentSi (2) Mabela TCepang

'Meta

(1) Ntlibi Khoai

Mafa

'Mamojalefa

(Mahlape

Lichaba)

(1) Mojalefa (2) ' M a q a m a k o (3) Matete Retsekisoang (1)

Makhoa (2)

TSoeunyane (1)

Resenyehetsoe

Mafa

PontSo (2) Lisele

Leuta (1)

Mafa

Mafa

Chakale (2) T u m a k i

Paki Mafa (1)

Motena

Seepheephe (1)

Ntahli

'Mantleba (1)

Hloabiri

(3)

pase (5) Lineo Leshoboro 'Mamapepe (1)

Mapepe

Ntahli (Thandi

Skosana)

Lehloenya (4)

Ntse-

TSitso (1)

Ntahli

NtSepase

Moreruoa

Ntahli

(1) T s o e u n y a n e (2) Setlokoane (3)

Phoka

Mahao Ntahli (1) Mpoi (2) ' M a s o o k o (3) Suping Koenehelo (1)

Ntahli

Nkhethoa

Monnakhomo

Ntahli

(1) MoroentSi (2) Qamako

Bakhoele

Mpoi

(1) Mpona (1) T u m a n y a n e (3) T l h o k o m e l o (4) Nkheche Tumo (1)

Mpoi

Kenoakae (2) 'Malineo

Ntahli Foto Lapeng la pele (1) Ntele (2) Mopeli Lapeng la bobeli (1) Mopeli (2) Mofokeng (3) M o l e b o h e n g Ntoahae

Foto

(1) Nthomeng (2) ' M a m o h o l a n e (3) nelo Seeta

Liako (4)

Kana-

Foto

(1) 'Neheng (2) Mokhoele (3) Malibe Haleokoe (1)

Foto

Sebabatso 59,

Kemoele

Mahao

'Maqamako

(Mpinane

morali oa Malefo Makhomo)

(1) Q a m a k o (2) Mahao (3) Khoai

Nkhasi

Mahao

'Mamojalefa ('Mapaseka morali oa Mohau Thokoeng) (1)

Mojalefa

TSoeunyane

Mahao

' M a s e t l o k o a n e (Mpolai morali oa (1)

Polaki

Konyana)

Setlokoane

Lehloenya Lapeng

Matete

la 'Malineo (morali oa M o k a l a n y a n e Sebo-

nyane) (1) Lineo (2) MoroentSi Lapeng la 'Maleuta (morali oa Nako Kholoanyane) (1) Leuta (2) Senyokotho (3)

NtSepase (4) Mafa

Lapeng la ' M a t u m o (1) T u m o Qamako

Matete

'Makhoai

(morali Tlali

(1)

Phatela)

Khoai (2) T l h o k o m e l o (3) T u m o n y a n e

Mojalefa 'Mamatete

Matete (morali T h a b o

Ranko)

(1) Matete (2) Mahao (3) Mpinane (4) Mpoi Raliketso

Matete

'Maliketso (morali oa Nkareng (1)

Liketso (2) ' M a m a h a o (3)

(5)

Nkhethoa (6) 'Mantele

Lebea) Debora (4)

Nthomeng

Ntele

Matete

'Maneo (morali oa TSeliso (1) ' M a n n a k o e (2) Sekabatho

Ramokoatsi)

Neo (3) Q a m a k o

Nkhethoa

' M a n k h e t h o a (Likeleko morali oa Tom

Sakane)

(1) Nkhethoa (2) ' M a m o h a l e (3) ' M a m p i n a n e (4) Kenoakae (5) Liketso

Mpoi

Nkhethoa

(Makhala morali oa Malekele

Boki)

(1) Nthomeng (2) Hohanamang (3) Mphosi (4) Nkhasi (5) ' M a s o o k o (6) Mpolelo (7) Remaketse Koenehelo 'Makhosi

Nkhethoa

(1) ' M a m p a n y a n e ('Maleboto) (2) Sanaha (3) RetSelisitsoe (4) ' M a m o n e h e l a KokolatSoene Nkhethoa ' M a l e h l o e n y a (Mahlape morali oa Khereng) (1) Lehloenya (2) NtSepase (3) Ntahli Tsoeunyane Nkhethoa Nthabiseng morali oa Lesoma (1) Learongoa (2) Setlokoane (3)

Ntsukunyane

H o h a n a m a n g Liketso ' M a n t e n k u morali oa Khabo (1) 'Maapi Mphosi Liketso ('Makamohelo Mphatsoane) (1) ' M a n n a k o e

61,

3

Mafa Mahao

Lebitso la hae la tsoalo ke 'Mile. E ne e le t h a k a ngoaha le Mohato (Letsie I) 'me ba ba ba kena mophatong 'moho. J o a l o k a h a re boletse ' M a m m i l e e ne e le khaitseli ea Morena M o s h o e s h o e e mo sietseng letsoele, 'me ka mokhoa o t s o a n a n g ' M a m o h a t o e ne e le khaitseli ea Mahao ea letsoele. Moetlong oa Sesotho ha ho phatsoa ho qaloa ka Bafokeng ho latela t l h a h l a m a n o ea liboko tsa bona e be ho latela liboko tse ling j o a l o - j o a l o kamoo Basotho ba li h l a h l a m a n y a n g kateng. Moetlo ona o ntse o bolokiloe ho fihlela kajeno ea kajeno. Leha ho lejoalo neheletsano e boetse e paka matla a mosali oa Mosotho phethahatsong esita le phetolong ea meetlo. Ba

moreneng

ba a t h o b i s a

Ho thoe ka 1829 'Mile le Mohato le thaka tsa bona bo-Makoae le ba bang ba kena mophatong. ' M a m o h a t o a re le hoja a a m o h e l a moetlo, hore

ngoana oa

hae a tie a

khaitseli ea hae.

phatsoe

Mofumahali ha a lumele

kamor'a

ngoana

Neheletsano e re banna j o a l e ba seka-

seka taba eo ea ' M a m o h a t o eaba ba fihlela qeto ea hore moetlo o phethoe kamoo o leng kateng.

Leha ho lejoalo

ho

hoa thoe e

khotsofatsa

Mofumahali

khona Mohato a tie a phatsitseng

'Mile.

'Mamohato,

phatsoe

Ho feta

ka

mona

lehare

lesele

mophato oa

ho

ka le

phungoa

monyako o mong ka morao e le hore Mohato a se tsoe ka

monyako oo 'Mile a tsoileng

ka oona.

Balebelli

ba

litaba tsa Sesotho ba re taba eo ea 'Mile le Mohato ha morao e tsoetse tloaelo ea ho thobisa bara ba marena ha ba kena mophatong e le hore ba se phatsoe ka lehare le phatsitseng 62,

Bafokeng.

Mafa-vuka Joalo kaha e ne e le tloaelo nakong ea Lifaqane lichaba li ne li f u t u h e l a n a ho ikhapela tsa boipheliso ho tse ling. Basotho boetapeleng ba M o s h o e s h o e le bona ba ne ba e - t s o a matSolo a j o a l o khafetsa ho ea hapa. Nalane e supa hore ka 1834 Basotho ba futuhela T h e p u n g ha Kobo. Phutuhelo ena ea tsoala ntoa e m a h l o - m a f u b e l u moo ho eona M a k h a b a n e moena oa M o s h o e s h o e a bileng a bolaoa. 'Mile e ne e le e mong oa bahlabani ba neng ba le ntoeng eo. 'Mile o ile a haptjoa ntoeng ke Bathepu. Ho thoe ha a tsoanela ho bolaoa, a re ho bahapi ba hae ka moetlo oa habo e ka khona mohlabani a lumelloe a ithoke pele. Ba feela ba mo lumella. Ha a ntse a ithoka ba utloa hore o ithoka ka malom'ae Morena Moshoeshoe. Ba ha Kobo ba hlokomela kapele hore o a m a n a le Moshoeshoe, 'me ke motSoaruoa oa bohlokoa. Joalo ka moetlo likamanong tsa lichaba tsa linako tseo, ba phakisa ba ikeletsa hore motgoaruoa oa boemo bo j o a l o ha a sa bolaoa ntoeng, eba o se a phemme lefu. Motho ea j o a l o a ka tsoela bahapi ba hae khomo likamanong tsa lichaba tseno tse peli; mohlaope p h a p a n y e t s a n o n g ea batSoaruoa, j o a l o j o a l o . Ka mabaka ana 'Mile a ba bolokolohing ba ho iphelela le bahapi ba hae; feela a ntse a behiloe leihlo esere a baleha. Ha e le koana hae, Lesotho, ho ne ho a m o h e t s o e hore 'Mile o timetse ntoeng le malom'ae M a k h a b a n e , 'me ho phethiloe meetlo eohle e phetheloang ba a m e h a n g lefung. Neheletsano e re hona moo ha Kobo ho ne ho phela mosali oa Mosotho. Mosali eo a etsa matsapa a hore a fihle ho 'Mile sephiring; a sa bonoe. Puisanong le 'Mile hoa hlaka hore o tseba 'Mile hantle, esita le ntat'ae, Mahao. Mosali eo, eo re sitiloeng ho f u m a n a lebitso la hae, a t s e b i s a 'Mile hore o rata ho mo thusa hore a 63,

thobe, a khutlele Lesotho. Ho thoe 'Mile o ne a le lekhonono, a belaela hore litaba tsa mosali eo ke leraba feela la hore a tie a bolaoe, e m p a a ne a se a p h e m m e lefu. Leha ho le j o a l o ha a se a ikholisitse hore mosali eo hase moeki, a qetella a a m o h e t s e morero oo oa hae. Mosali a t h a b i s o a ke qeto ea 'Mile. A lokisa le monna oa Mosotho oa Lekhoakhoa eo le eena a neng a phela moo ha Kobo, ea bitsoang M o k o k o a n a hore eo a t h o b i s e 'Mile a balehele le eena Lesotho. Bosiung bo lokisitsoeng ba monyoha ka mphiphi. Ba hakola j o a l o ba t s a m a e a bosiu feela matsatsi a mararo, ho fihlela ba fihla ha Moorosi. Ha 'Mile le M o k o k o a n a ba fihla Lesotho e bile sebonoang-se-bonoa-ke-bohle, ho makaletsoe motho enoa ea neng a se a tetsoe. Ho h a k a n g o a hore phutuhelo ea ha Kobo e ne e le ka 'Mesa 1834 'me 'Mile le M o k o k o a n a ba fihlile Lesotho j o a l o ka Pherekhong n g o a h e n g e hlahlamang. Ka tsela e j o a l o e ne e le likhoeli tse leshome 'Mile a nyametse. Neheletsano e re ntat'ae Mahao a nt§a likhomo tse tharo, malom'ae M o s h o e s h o e a ntSa khomo, bo-rangoan'ae Setlokoane le Matete ba ntSa khomo motho ka mong. Likhomo tsena tsa fuoa M o k o k o a n a e le teboho. J o a l o k a h a ho ne ho se ho a m o h e t s o e hore 'Mile o shoetse ntoeng, ha a se a hlahile Basotho ba mo kobisa ka Sexhosa ba 'mitsa 'Mafa-vuka'; ke hore 'Mashoa-atsoha'. Ka tsela ena lebitso la 'Mafa' ha le hlahe ho lentsoe la Sesotho 'lefa' empa ke khutsufatso ea Mafavuka, 'me le hlahile ka bona bosoasoi bona. Lebitso lena la bosoasoi la mo tumela, la ba la nyametsa la 'Mile. 'Mile o pheta litsikitlano tsa hae ha e le motSoaruoa mane T h e p u n g lithokong tsa hae.

0 re:

Ke Suhlane melamu ea bahlankana, 0 eme letlapeng o ntse a suhla teng, 64,

A ba utloa le mangole a opa, A utloa le mahlong ho eba, A s u h l a kapele ho lithope tsa Molatyane. 'Mile

o tsosa

hlooho

ea

Tsoeunyane

Nalane e bolela hore a se a ntse a e-na le 'Mankheche, mosali oa hae oa matsoa-thaka, m o h l o m o n g le ba bang, Mafa a nka Telina, morali oa M o s h o e s h o e , a re o mo nyalla moholoane oa hae, T g o e u n y a n e , eo ho h a k a n g o a n g a ne a nyamele naheng khale. Ka lebaka lena eo morali oa Moshoeshoe, Telina, a nehoa boemo bo ka holimo ho ba basali ba bang ba Mafa. Telina o ile a tsoala Q a m a k o le baena. Boemong ba hae ba tsoalo, Mafa e ne e le hlooho ea leloko lohle la S e e p h e e p h e kamor'a lefu la ntatae, 'me etsoe e ne e le e mong oa marena a maholo s e c h a b e n g sa Basotho. Kantle le hore moetlong oa Sesotho ho nyalla motho ea s h o e l e n g e ne e le taba e teng, ho ne ho se bonolo ho hanyetsa qeto ea Mafa ka lebaka la boemo ba hae lelokong le s e c h a b e n g . Leha ho le j o a l o bana ba ' M a n k h e c h e ha ba ka ba khotsofalla qeto ena ea hore ntat'a bona a hloesetse ' M a q a m a k o le bana ba hae ka holimo ho bona ho fihlela kajeno. T s e k i s a n o n g ena ea boholo ba ha Mahao, ba ha Mokoteli le bona ba ile ba kena. Ba j e l a phate; ba tSehetsa qeto ea Mafa, etsoe ' M a q a m a k o e ne e le morali oa moreneng. Ntho e makatsang ke ho hlokomela hore le bona bana ba ' M a q a m a k o ba ne ba sa ipitse ba TSoeunyane. Ba ne ba ipitsa bana ba Mafa. Le kajeno moloko oa M o n n a k h o m o , e mong oa bara ba ' M a q a m a k o , o ntse o ipitsa ka Mafa leha ka nepo e le bana ba T S o e u n y a n e ho latela tokiso eo ea Mafa. Neheletsano e re nakong ea hae Nkheche eena ka boeena a leka ho rarolla taba ena ea boholo ba ha 65,

Mahao. Ho thoe eare ha ho t s o a n e l o a ho t§eloa mobu lefung le leng la leloko, Nkheche a nka likharafu tse peli ka matsoho a mabeli. A nto re: "Paki, Setlokoane: l&elang mobu!" Paki e ne e le mora oa hae e moholo ha Setlokoane e le mora oa Qamako e moholo (kamor'a lefu la Khoai). Ha Paki a ntse a t h e m e l e k a n a , a sa f u m a n e hore na ntat'ae o etsa'ng, Setlokoane a be a se a tlotse, a nka khafu a ba a tSela mobu. Ho thoe eaba Nkheche o re: "Ho tloha letsatsing lena, Setlokoane ke uena e moholo". Le eona ena khaolo ha e ea ka ea amoheleha. Bara ba Nkheche ba e hanyetsa, ba re boholo bo keke ba rarolloa ka lotho. Ka lebaka la hobane Mafa j o a i e a ne a se a e-na le majalefa a mabeli, Q a m a k o le Nkheche, puso ea hae ea khekhethoa

likoto tse

peli.

Karolo

e

ka

bophirima ea

T h a b a T§oeu ea oela ho Qamako, ha e ka bochabela ho T h a b a Tgoeu e oela ho

Nkheche.

Lithokong tse ling tsa

hae Mafa o re: Ke

Ramano oa bo-Mpanyane,

Oa Lijo oa bo-Nqekeli, 0 tla bona mang a mo rome Leribe, A mo romelle ho Nkhasi a mo bolelle, A mo bolelle o nts'a khaola hlooho tsa batho, Lihloela o na li behile ha 'Mashale. Mpato

Mafa

('Maapi)

Ba re fileng malapa a bontSitsoeng a Mafa, ba seile basetsana. Empa ho a t s e b a h a l a hore e mong oa barali ba Mafa e ne e le Mpato ea t s o e t s e n g Api Lerotholi, morena oa ha Ramabanta. Re sokolohela ho eena feela hobane lenyalo la hae le bile le litaba tse hanang ho ea moriting ho fihlela kajeno. Ha e le hantle ke le leng la 66,

mabaka a maholo a entseng hloloe ho phethoa meetlo e mmoho.

hore ha Mokoteli ho se kang ea ho feela mobu

Neheletsano ea t a b a e re ha e le hantle Mpato o ne a nyetsoe ke Letsie e le e mong oa baqekoa ba hae. Ho thoe Letsie a re mora oa hae Lerotholi a mo hlokomelle mosali eo oa hae. Api o hlahile j o a l o e le ngoana oa Lerotholi h o f i h l e l a a e - e a m o p h a t o n g le Makhaola (mora Lerotholi ntlong ea boraro). Neheletsano e re ha ba se ba khutlile m o p h a t o n g Letsie a re Lerotholi a ke a tlise bahlankana bao a tl'o ba bona. Lerotholi a feela a tla le bona ho ntat'ae. Letsie a re Lerotholi a ke a mo hopotse hore na e moholo ke mang. Ke moo Lerotholi a ileng a hlalosa hore e moholo ke Api. Ho thoe Letsie a re ho eena: "Ke hlile ke u bitsitse t j e n a hobane ke hlokometse hore u lebetse hore 'Maapi ke mosali oa ka; ha se oa hao." Empa he Letsie a re e re kaha phoso e se e ntsoe ha bahlankana bao ba phatsoa, hoo a ka ho lokisang feela ke hore ho tloha tsatsing leo, ho tsejoe Makhaola e le eena e moholo. Ka lebaka lena ba bang tlhahlamanong ea malapa ao a Lerotholi ba re Api o moholo; ha ba bang ba re Makhaola o moholo. Qaka ena ha e ea ea moriting, haholo hobane lelapa la Lerotholi le hlahlamang la ' M a m a k h a o l a , eleng la 'Mankau, le hana ho a m o h e l a hore 'Maapi ke mosali oa Lerotholi ea lipakeng tsa ' M a m a k h a o l a le 'Mankau. Khang ea lona ke hore Mpato e ne e le mosali oa Letsie ka likhomo, 'me boemo bono bo ke se fetoloe. Ka tsela e j o a l o le kajeno bara ba ' M a n k a u ha ba tsele mobu moo ba 'Maapi ba kengoang ka pele ho bona. Taba ena ea tsekisano ea maemo ke ntho e atileng m a r e n e n g a Basotho. Hangata mohloli oa likhang e ne e le hore mosali e mong o tla fuoa boemo bo ka holimo hobane a t s o a l o a lelokong la borena kapa le haufi le la borena. 67,

Babali ba tla hlokomela hore lebitso la Mpato ke le leng

la

mabitso

Bakhoele.

a

seng

a

sa

hlahele

lelokong

la

Lebitso lena le bonahala le nyamelitsoe ke leo

la lenyalong la 'Maapi leo marehelloa a seng a bitsoa ka lona. 'Masooko

Mafa

' M a s o o k o ke e mong oa barali ba Mafa ea ileng a nyaloa ke Mpiti mora e moholo oa Letsie ntlong ea bone. Kamor'a ipoella

hore Mpiti habo

le

a bolaoe Qeme,

mora

oa

hae

'Masooko o

Sooko.

Re

ile a

hlotsoe

ho

f u m a n a hore na lebitso la ' M a s o o k o la Khoeleng e ne e le

mang

bitsoa

kaha bana

MOLOKO Lapeng

ba rehelloang

ka eena ba se

bo-'Masooko. OA MAFA

la ' M a n k h e c h e

(1) Nkheche (2) Moshe (3) Pitso Lapeng la ' M a m a j o r o (1) Majoro (2) Makhala Lapeng la 'Mamoseli (morali oa Korotlo) (1) Moseli (2) Qaba (3) Mabejane Lapeng

la 'Mamalibe

(1) Malibe

68,

ba

4

Nkheche Mafa

Lapeng la 'Mapaki (Motena morali oa Letsie) (1) Paki (2) Lehoqo (3) Tlhabi (4) S e a h e n g Lapeng la 'Maletsosa (1) Letsosa (2) Seiboko (3) Hakoe Lapeng la Lineo (1) Ketso (2) Chele Lapeng la ' M a m a k o a e (1) ' M a n y a t s o Lapeng la 'MatSukulu (1) TSukulu (2) T S o e u n y a n e (3) MatSeliso (4) tena (a nyaloa ke Ntlibi Pholo Lehloenya) Lapeng la ' M a n k e b a (1) Kubatsi (2) Teboho (5) Selloane Ntlo 5

Paki

ea

(3)

'Mapaki

Kamoho

(4)

Mo-

'Malisebo

Nkheche

Nkheche

Lapeng la 'MasetSoana kapa ' M a m p h a n y a (1) SetSoana (2) Mphanya (3) Mafa (4) 'Makena (5) Mpoi (6) 'Mapoulo Lapeng la ' M a m p h a r a (a hloka bana) Lapeng la ' M a m o t e n a (1) Motena (2) Paanya (3) 'Maloela (4) T h a b o (5) Kopano (6) Leeto Lehoqo Nkheche (1) Phatoli (2) Libete (3) (5) Lefu

Mosiuoa

(4)

Letebele

69,

Tlhabi Nkheche (1) NtSepase (2) Paki (3) 'Mampoi (4) Lineo (5) Lineonyane

(6) T h a m a a n y a n e

Seaheng

Nkheche

(1) Teko 6

Mafa

Paki

Lapeng la ' M a t o o p a (a hloka bana) Lapeng la MatSeliso (1)

Molelekeng

Leeto Paki M a m p h a n y a (TSobotsi morali oa Seeiso Letsie) (1) Mphanya (2) Mpoi Phatoli Lehoqo (1) NtSala (2) ' M a s a n a h a Libete

Lehoqo

(1) T h a b a n g (2) Thekiso (3) Chakale (4) M o k u b u n g (5) 'Malefa (6) Torisi Mosiuoa

Lehoqo

(1) Moseli (2) Qaba Lefu (1)

Lehoqo Paki

(2) T h a m a a n y a n e

(3)

MotSelisi

(4)

'Mali-

potso (5) Sofia (6) 'Malebina Paki Tlhabi (1) Mphanya (2) Mafa (Shophe) (3) TSotleho Thamaanyane (1) (5) 70,

Lehloenya Tlhabi

(6)

Tlhabi (2)

Leuta

Tumaki

(7)

(3)

Falele

Mookho

(4)

Lehoqo

Teko S e a h e n g Lapeng la ' M a m a k u o a n e (1) Lineo Lapeng la 'MatSokolo (1) ' M a l e k h o t l a (2) NtSepase (3) TSokolo (5) Mafa (6) 'Mamolise (7) ' M a k e n a Mphanya

Llmo

Leeto

'Mantsukunyane (1)

(4)

(Mphokho

morali

Ntsukunyane (2) Tlhabi (3)

oa Motlatsoe)

Nkheche (4) Paanya

NtSala Phatoli Lapeng la pele (1) Mahoholi Lapeng la bobeli (1) Phatoli (2) Lydia (3) Mpho (4) NtSito (5) Lehoqo Thabang

Libete

(1) Li bete (2) Leuta (3) RetSelisitsoe (4) Lefu (5) Mahao (6) TSitso (7) Litlhonamo (8) Ntsoakeleng (9) Mphokololi (10) Mpheletso T h e k i s o Libete (1) Malefetsane (2) S e e p h e e p h e (3) Chakale (4) MatSeliso (5) Motena

Smile Life

Show life that you have a thousand reasons to smile

Get in touch

© Copyright 2026 ELIB.TIPS - All rights reserved.